Robert Szyman, Dyrektor Generalny Polskiego Związku Przetwórców Tworzyw Sztucznych (PZPTS)
Rozszerzona odpowiedzialność producenta (ROP) jest jednym z najważniejszych narzędzi transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym. Branża przetwórstwa tworzyw sztucznych nie kwestionuje potrzeby wdrożenia skutecznego systemu, który zapewni finansowanie zbiórki, sortowania i recyklingu odpadów opakowaniowych oraz pozwoli osiągnąć ambitne cele wyznaczone przez Unię Europejską.
Kluczowe pytanie nie brzmi jednak: czy wdrożyć ROP, lecz w jaki sposób zrobić to skutecznie.
Projekt ustawy UC100 w obecnym kształcie budzi poważne wątpliwości zarówno z perspektywy przedsiębiorców, jak i ekspertów zajmujących się funkcjonowaniem systemów gospodarki odpadami. Dyskusja nie dotyczy bowiem wysokości opłat czy zakresu odpowiedzialności producentów, ale samej konstrukcji systemu.
ROP to nie tylko finansowanie
Europejska koncepcja rozszerzonej odpowiedzialności producenta zakłada znacznie więcej niż obowiązek wniesienia opłaty. Producent powinien ponosić odpowiedzialność finansową, ale jednocześnie mieć realny wpływ na organizację systemu, współtworzyć rozwiązania zwiększające poziomy recyklingu oraz być zainteresowany projektowaniem opakowań bardziej przyjaznych środowisku. To właśnie dzięki takiemu modelowi w wielu państwach Europy udało się stworzyć systemy, które skutecznie łączą cele środowiskowe z efektywnością ekonomiczną.
Projekt UC100 zmienia tę filozofię. W praktyce sprowadza odpowiedzialność producenta do roli płatnika, natomiast organizacja całego systemu zostaje skoncentrowana w rękach jednego podmiotu publicznego. Tymczasem odpowiedzialność bez możliwości wpływu na sposób realizacji obowiązków przestaje być odpowiedzialnością – staje się wyłącznie kolejnym obowiązkiem fiskalnym.
Konkurencja sprzyja efektywności
Większość europejskich systemów ROP funkcjonuje w oparciu o konkurujące ze sobą organizacje odpowiedzialności producentów.
Nie jest to przypadek. Konkurencja wymusza poszukiwanie bardziej efektywnych modeli działania, ograniczanie kosztów administracyjnych, inwestowanie w rozwój recyklingu, poprawę jakości świadczonych usług. Konkurujące organizacje odzysku są rozliczane z osiąganych efektów. To one odpowiadają przed producentami za realizację obowiązków środowiskowych. Model zakładający jednego operatora państwowego eliminuje ten mechanizm motywacyjny. W efekcie trudno oczekiwać, że system będzie bardziej efektywny kosztowo wyłącznie dlatego, że stanie się scentralizowany.
Środki powinny trafiać tam, gdzie są najbardziej potrzebne
Jednym z największych wyzwań polskiego systemu gospodarki odpadami nie jest sam poziom finansowania. Problemem pozostaje finansowanie tych strumieni odpadów opakowaniowych, których recykling jest obecnie ekonomicznie nieopłacalny. To właśnie niewielkie opakowania, wielomateriałowe rozwiązania czy trudne do sortowania frakcje wymagają największych inwestycji. Dlatego system ROP powinien tworzyć silne bodźce ekonomiczne wspierające: rozwój nowoczesnych sortowni, zwiększanie mocy recyklingowych, poprawę jakości surowców wtórnych oraz inwestycje w innowacyjne technologie recyklingu.
Samo przekazywanie środków do centralnego funduszu nie gwarantuje osiągnięcia tych celów.
PPWR zmienia zasady gry
Rozporządzenie PPWR wprowadza największą od wielu lat reformę europejskiego rynku opakowań. Od producentów będzie wymagało projektowania opakowań spełniających rygorystyczne wymagania dotyczące recyklowalności, zawartości surowców z recyklingu oraz ograniczania ilości materiałów. To ogromne wyzwanie technologiczne i inwestycyjne.
Jednocześnie producenci powinni mieć możliwość współdecydowania o funkcjonowaniu krajowego systemu gospodarowania odpadami, ponieważ od jego efektywności zależy możliwość osiągnięcia nowych celów. Jeżeli przedsiębiorcy odpowiadają za wynik, powinni mieć również wpływ na sposób organizacji systemu. To podstawowa zasada odpowiedzialności.
Ekomodulacja to nie dodatek
Nowoczesne systemy ROP nie opierają się na jednolitych opłatach. Kluczowe znaczenie ma tzw. ekomodulacja, czyli różnicowanie wysokości opłat w zależności od wpływu danego opakowania na środowisko. To rozwiązanie premiuje opakowania łatwe do recyklingu, zachęca do stosowania materiałów z recyklingu, wspiera ekoprojektowanie, a także tworzy rzeczywiste bodźce do innowacji.
Bez takiego mechanizmu trudno oczekiwać, że przedsiębiorcy będą otrzymywali wyraźny sygnał ekonomiczny zachęcający do inwestowania w bardziej zrównoważone rozwiązania.
Potrzebna jest przejrzystość
Każdy system finansowany przez przedsiębiorców powinien zapewniać pełną transparentność. Dotyczy to zarówno metodologii wyliczania opłat, jak i sposobu wydatkowania środków.
Producenci finansujący system powinni wiedzieć jakie koszty rzeczywiście pokrywają, jakie efekty środowiskowe są osiągane oraz w jaki sposób wykorzystywane są ich środki.
Transparentność buduje zaufanie, a zaufanie jest warunkiem skutecznego funkcjonowania każdego systemu odpowiedzialności producenta.
Polska powinna korzystać z europejskich doświadczeń
W większości państw Unii Europejskiej systemy ROP rozwijały się przez wiele lat. Ich wspólnym mianownikiem jest współpraca administracji publicznej z przedsiębiorcami oraz funkcjonowanie organizacji odpowiedzialności producentów działających w warunkach konkurencji. Nie oznacza to, że obecne rozwiązania są idealne. Oznacza jednak, że kierunek rozwoju wyznaczony przez Europę opiera się na partnerstwie, odpowiedzialności i przejrzystości, a nie na centralizacji całego systemu.
Polska ma szansę wykorzystać doświadczenia innych państw i uniknąć błędów, które pojawiały się podczas budowy pierwszych systemów ROP.
Celem powinien być skuteczny system, a nie zmiana dla samej zmiany
Branża opakowaniowa i sektor przetwórstwa tworzyw sztucznych nie sprzeciwiają się rozszerzonej odpowiedzialności producenta. Wręcz przeciwnie – od lat wskazują, że skuteczny ROP jest niezbędnym elementem rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym.
Warunkiem sukcesu jest jednak stworzenie systemu, który będzie jednocześnie zgodny z regulacjami unijnymi, przejrzysty finansowo, oparty na współpracy administracji i przedsiębiorców, wykorzystujący mechanizmy konkurencji, motywujący do ekoprojektowania i zapewniający realną odpowiedzialność za osiągane wyniki środowiskowe. System, który osiągając najlepsze efekty środowiskowe optymalizuje koszty finansowe. Takie rozwiązanie jest niezbędne dla osiągania celów gospodarki zrównoważonej przy zachowaniu konkurencyjności przedsiębiorców.
Transformacja gospodarki cyrkularnej wymaga partnerstwa, a nie zastępowania odpowiedzialności przedsiębiorców centralnym zarządzaniem. Tylko model oparty na współpracy wszystkich uczestników rynku pozwoli osiągnąć cele środowiskowe, jednocześnie zachowując konkurencyjność polskiej gospodarki oraz zdolność przedsiębiorstw do dalszych inwestycji w innowacyjne i bardziej zrównoważone opakowania.
Robert Szyman, Dyrektor Generalny Polskiego Związku Przetwórców Tworzyw Sztucznych (PZPTS)