Bezpieczeństwo opakowań niejedno ma imię

Z punktu widzenia konsumenta bezpieczeństwo ma kluczowe znaczenie. Kupując dany towar lub usługę chcemy na ogół mieć pewność, że dokonany wybór nie niesie ze sobą zagrożeń, zwłaszcza, gdy w grę wchodzi bezpieczeństwo dzieci. Zwracamy na to uwagę szczególnie przy dużych zakupach, np. w momencie zakupu auta, choć wyborów związanych z bezpieczeństwem - czasem nieświadomie - dokonujemy codziennie. Dotyczy to także pozornie mało istotnego elementu kupowanych towarów, jakim są opakowania.

Opakowania często są dla nas "niewidoczne" - dzieje się tak wówczas, gdy możemy się ich szybko pozbyć po zakupieniu towaru. Z drugiej strony, wiele towarów postrzegamy przede wszystkim przez pryzmat opakowania, przyciągają bowiem one naszą uwagę przy zakupie (między innymi artykułów spożywczych), a często - jak w przypadku rozmaitych płynów - opakowanie towarzyszy nam przez cały czas konsumpcji danego towaru. W obu przypadkach pojawiają się kwestię związane z bezpieczeństwem opakowań, przy czym mogą one mieć charakter zarówno zewnętrzny, związany z formą, jak i wewnętrzny, charakter. Przyjrzyjmy się pokrótce kilku problemom związanym z bezpieczeństwem opakowań.

Opakowania odporne na dzieci

Kwestia bezpieczeństwa zewnętrznego opakowań wiąże się zazwyczaj z koniecznością zabezpieczenia dzieci przed przypadkowym kontaktem z niebezpiecznymi substancjami. Z danych amerykańskich i brytyjskich wynika, iż w grupie wyrobów stanowiących największe zagrożenie dla dzieci znajdują się farmaceutyki, kosmetyki oraz środki czyszczące stosowane w gospodarstwach domowych. Dlatego też opakowania tych właśnie produktów spełniać muszą określone normy w zakresie bezpieczeństwa.

Tzw. child-resistant packaging (C-R) muszą spełniać wymogi określone w prawie, przy czym na gruncie polskim regulująca sprawę ustawa z dn. 25 lutego 2011 roku dotyczy mieszanin niebezpiecznych. Zgodnie z brzmieniem ustawy, opakowania zawierające takie mieszaniny nie mogą posiadać kształtu lub dekoracji graficznej, które mogą przyciągać uwagę i ciekawość dzieci lub wprowadzać konsumentów w błąd. Nie mogą też posiadać wyglądu lub oznaczenia stosowanego dla środków spożywczych lub pasz, leków lub kosmetyków i powinny być wyposażone w zamknięcia utrudniające otwarcie przez dzieci lub wyczuwalne dotykiem ostrzeżenie o niebezpieczeństwie. Szczegółowy opis wymagań dla zamknięć opakowań substancji i mieszanin niebezpiecznych oraz sposób ich testowania zawiera rozporządzenie Ministra Zdrowia z 11 czerwca 2012 roku - zamknięcie opakowania jest bezpieczne, jeśli spełnia kryteria badań z udziałem dzieci, a które określają czas potrzebny do otwarcia opakowania w różnych przypadkach.

W przypadku opakowań farmaceutyków w Polsce nie ma regulacji ustawowej nakazującej stosowanie określonych typów opakowań bezpiecznych. Badania opakowań produktów farmaceutycznych pod kątem ich zabezpieczenia przed niepożądanym otwarciem przez dziecko wykonywane są na podstawie norm PN-EN 14375:2005/AC ("Opakowania zabezpieczone przed niepożądanym otwarciem przez dziecko, nie przystosowane do powtórnego zamknięcia produktów farmaceutycznych") i PN-EN ISO 8317:2006 ("Opakowania zabezpieczone przed niepożądanym otwarciem przez dziecko. Wymagania i metody badań opakowań przystosowanych do powtórnego zamknięcia").

Jak jednak podkreślają przedstawiciele branży opakowaniowej, nie istnieje tak naprawdę opakowanie w pełni zabezpieczające przed dostępem dzieci. Opakowanie ma być w tym przypadku ostatnią linią obrony, decydującą zaś rolę odgrywają opiekunowie, którzy w ogóle nie powinni dopuszczać do kontaktu dziecka z niebezpiecznymi substancjami.

W trosce o zawartość opakowania

Problem bezpieczeństwa dotyczy nie tylko uchronienia konsumenta przed zagrożeniami, lecz także ochrony zawartości opakowania. Dotyczy to zwłaszcza tych produktów, w których zachodzi ryzyko nieuprawnionego dostępu, fałszerstwa czy zakażenia. Jak podkreślają znawcy tematu, oczekiwanie, że jakiekolwiek zabezpieczenie da nam gwarancję, iż opakowanie nie było otwarte, jest nierealistyczne. Można jednak zastosować pewne środki, które pozwolą konsumentowi zorientować się, czy dane opakowanie nie zostało wcześniej rozpieczętowane.

Na rynku polskim można się spotkać z rozmaitymi zabezpieczeniami, wśród których wymienić można metalowe zamknięcia typu ROPP i zamknięcia z tworzywa sztucznego, w których pierścień zrywany jest podczas otwierania, zamknięcia z tworzywa, w których element odrywany musi być usunięty przed otwarciem opakowania, termokurczliwe uszczelki czy opaski pokrywające zamknięcie i wiele innych. W przypadku płynów rozlewanych do butelek z tworzyw sztucznych dość powszechnie stosuje się obecnie zamknięcia pierwszego typu. Zerwanie umiejscowionej u dołu zakrętki opaski ma informować użytkownika o nieautoryzowanym otwarciu pojemnika.

Warto w tym miejscu wymienić może mniej oczywiste typy opakowań bezpiecznych. Pierwszy typ to tzw. bezpieczne opakowania medyczne (BOM), produkowane m.in. przez firmę Plastica. Przeznaczone są one do opakowywania materiałów medycznych poddawanych sterylizacji parą wodną w nadciśnieniu, tlenkiem etylenu, radiacyjnie oraz zjonizowanym gazem – plazmą wytworzonym z nadtlenku wodoru. Zapakowany wyrób medyczny zostaje poddany sterylizacji wraz z opakowaniem. Dzięki opakowaniu wyrób pozostaje sterylny przez ustalony czas i gotowy do użycia.

Opakowania do sterylizacji składają się z dwóch warstw, laminatu foliowego o właściwościach barierowych oraz części przepuszczalnej dla medium sterylizacyjnego w postaci papieru medycznego lub innego specjalnego surowca przeznaczonego do tych zastosowań np. Tyvek,o wysokich parametrach szczelności mikrobiologicznej. Na opakowaniach umieszczono wskaźniki procesu sterylizacji, które pod wpływem czynnika sterylizującego zmieniają barwę, informując o rodzaju metody sterylizacji jakiemu został poddany materiał i pozwalają odróżnić pakiety przed sterylizacją od tych po procesie. Obecność trzech wskaźników na jednym opakowaniu pozwala na jego bezpieczne użycie dla różnych mediów sterylizacyjnych oraz minimalizację kosztów związaną z dodatkowymi stanami magazynowymi.

Opakowanie sterylizacyjne ma za zadanie chronić przed wtórnym skażeniem wysterylizowane w nim wyroby takie jak np. materiały opatrunkowe, narzędzia chirurgiczne, obłożenia, bieliznę operacyjną oraz inne przedmioty przeznaczone do bezpośredniego kontaktu z ciałem pacjenta, w szczególności z otwartymi powłokami ciała czy płynami ustrojowymi.

Drugi typ to opakowania przeznaczone do przechowywania i przewożenia pieniędzy i przedmiotów wartościowych, dostępne np. w ofercie Plast-Farbu. Pozwalają one na zabezpieczenie przed ingerencją osób trzecich, a przykładem może być specjalnie zaprojektowana koperta kurierska wraz ze specjalnymi taśmami zabezpieczającymi i plombującymi.

Niepożądane migracje

Niezwykle ważnym zagadnieniem związanym z kwestią opakowań posiadających kontakt z żywnością jest problem migracji. Na podstawie badań udało się ustalić, iż między opakowaniem a żywnością może zachodzić proces przenikania substancji chemicznych, które mogą posiadać szkodliwy wpływ na zdrowie i życie lub wpływać niekorzystnie na smak jedzenia. Problem ten dotyczy między innymi opakowań z tworzyw sztucznych, jak również opakowań, w których stosuje się farby, tusze, kleje mogące potencjalnie zaszkodzić zdrowiu. Za względnie neutralny materiał opakowaniowy uważa się szkło, które uważa się za prawie obojętne chemicznie.

Wymagania ogólne dotyczące materiałów pozostających w kontakcie z żywnością określono w unijnym Rozporządzeniu Nr 1935/2004, które nakłada obowiązek, aby materiały i wyroby były produkowane "zgodnie z dobrą praktyką produkcyjną, tak aby w normalnych lub możliwych do przewidzenia warunkach użytkowania nie dochodziło do migracji ich składników do żywności w ilościach, które mogłyby: a) stanowić zagrożenie dla zdrowia człowieka; lub b) powodować niemożliwe do przyjęcia zmiany w składzie żywności; lub c) powodować pogorszenie jej cech organoleptycznych".

Wśród substancji wywołujących kontrowersje wylicza się między innymi bisfenol A, obecny między innymi w poliwęglanowych butlach na wodę używanych w dystrybutorach, a który niekorzystnie wpływa na ludzki układ hormonalny. I choć w ostatniej opinii naukowej wydanej przez agencję EFSA stwierdza się, iż poziom ekspozycji organizmu ludzkiego na BPA jest niewielki i nie posiada widocznego wpływu na zdrowie, środowisko medyczne jest sceptyczne wobec ustalania tzw. minimalnej tolerowanej dawki. Oświadczenie wydane przez Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne zachęca do większej czujności w sprawie substancji wpływających na układ endokrynny (EDC).

"Wydaje się, że to ekspozycja na niższe, a nie wyższe jak dotąd uważano, dawki EDC może wykazywać silniejszy efekt biologiczny w komórkach - czytamy w komunikacie PTE. - Brak efektów toksycznych, przy jednoczesnym silnym modulującym wpływie EDC na układ dokrewny sprzyja powstawaniu długiego okresu utajenia efektów działania EDC pomiędzy okresem ekspozycji a pojawieniem się objawów choroby".

Ponadto naukowcy podkreślają, iż organizm nigdy nie jest narażony na ekspozycję na pojedyncze związki chemiczne. Skumulowany wpływ wielu szkodliwych chemikaliów przyjmowanych w niewielkich dawkach może przynieść bardzo groźne dla zdrowia skutki.

Nie tylko BPA budzi obawy naukowców. Niektórzy twierdzą, iż potencjalnym źródłem zagrożenia może być także bardzo popularny PET. Powodem miałaby być migracja antymonu, pierwiastka podejrzewanego o działanie rakotwórcze. Inne badania wskazują na możliwość migracji substancji o charakterze estrogennym. Prawdopodobnie te doniesienia stały za decyzją władz Indii o zakazie stosowania opakowań PET dla leków płynnych przeznaczonych dla dzieci, osób w starszym wieku i kobiet w wieku rozrodczym. Decyzję tę głośno oprotestowała organizacja Petcore Europe, wskazując, iż brak wystarczająco wyczerpujących badań na temat ewentualnych zagrożeń dla zdrowia w związku ze stosowaniem PET w opakowaniach.

Kontrowersje dotyczące stosowania opakowań z tworzyw sztucznych w kontakcie z żywnością i lekami mogą budzić w konsumentach zrozumiały niepokój, rodzą bowiem obawy, iż to nie rzetelna nauka, lecz interesy stoją za określonymi poglądami. Bez wątpienia warto dyskusje te śledzić, ostatecznie bowiem stawką jest nasze zdrowie.