DOP

Ftalan dioktylu (DOP, FDO; ang. dioctyl phthalate) to ftalanowy plastyfikator, historycznie bardzo szeroko stosowany do uplastyczniania polichlorku winylu (PVC/PCW). W praktyce przemysłowej skrót DOP bywa utożsamiany z DEHP, czyli ftalanem di(2-etyloheksylu), określanym również jako ftalan dwuoktylu.

Wzór sumaryczny typowy dla ftalanu dioktylu/DEHP: C₂₄H₃₈O₄; zapis strukturalny estru kwasu ftalowego można przedstawić jako C₆H₄(COOC₈H₁₇)₂.

Charakterystyka i rola w tworzywach

• należy do grupy ftalanów, czyli estrów kwasu ftalowego stosowanych jako plastyfikatory;
• pełni funkcję zmiękczacza: ułatwia uzyskanie elastycznych właściwości materiału, zwłaszcza w wyrobach z miękkiego PVC;
• był wykorzystywany m.in. w produkcji obuwia, wykładzin podłogowych oraz innych wyrobów z PVC wymagających elastyczności;
• w Polsce produkcję ftalanu dwuoktylu (DEHP/DOP) rozpoczęto w Zakładach Azotowych Kędzierzyn w 1963 r.; w szczytowym okresie roczna produkcja tego plastyfikatora sięgała 70 tys. ton.

Ograniczenia i zastępowanie

Znaczenie DOP/DEHP w europejskim przemyśle tworzyw istotnie spadło ze względu na wymagania regulacyjne i obawy dotyczące wpływu na zdrowie. DEHP został wskazany jako substancja wysokiego ryzyka w systemie REACH; podnoszono przede wszystkim jego niekorzystny wpływ na układ endokrynny oraz zdolności reprodukcyjne. W dokumentach i dyskusjach unijnych zwracano uwagę także na problem recyklingu miękkiego PVC zawierającego DEHP.

W efekcie rynek przesuwa się w stronę plastyfikatorów nieftalanowych. Przykładowo Grupa Azoty ZAK S.A. ogłosiła zakończenie produkcji plastyfikatorów ftalanowych, w tym DEHP/DOP, i rozwój nieftalanowego plastyfikatora DEHT/DOTP.

Zastosowania historyczne

DOP stosowano przede wszystkim jako plastyfikator PVC/PCW. W starszej praktyce przemysłowej ftalany tego typu wykorzystywano również jako dodatki uplastyczniające w różnych materiałach polimerowych oraz w wyrobach wymagających elastyczności. Obecnie w nowych zastosowaniach konsumenckich są one w dużej mierze zastępowane alternatywami nieftalanowymi lub plastyfikatorami o korzystniejszym profilu regulacyjnym.