Recykling dla opornych

"Gospodarka, głupcze!" - pod tym hasłem Bill Clinton przeprowadził w 1992 r. zwycięską kampanię wyborczą. Dziś do słowa "gospodarka" należy koniecznie dołożyć „o obiegu zamkniętym”. To pojęcie, jeszcze kilka lat temu znane tylko wąskiej grupie wtajemniczonych, na stałe zadomowiło się w słowniku przedstawicieli wszystkich branż gospodarki i odmieniane jest na wszystkie sposoby.

W dużym skrócie, zgodnie z ideą GOZ produkty, materiały oraz surowce powinny pozostawać w gospodarce tak długo, jak jest to możliwe. Jest to szczególnie istotne w przypadku najbardziej powszechnych obecnie materiałów, jakimi są tworzywa sztuczne.

Właściwości, dzięki którym tworzywa sztuczne są tak wszechstronne w niezliczonych zastosowaniach, czynią te materiały zbyt cennymi, aby porzucać je po jednokrotnym użyciu. Jedną z właściwości tworzyw jest możliwość ich wielokrotnego przetwarzania. I właśnie ten proces, zwany z angielska recyklingiem, jest podstawą gospodarki o obiegu zamkniętym.

Bez rozwoju technologii recyklingu pozostalibyśmy w niemodnej już, a tak przecież bliskiej naszym złym nawykom, gospodarce liniowej opartej na konsumpcyjnym haśle: wyprodukuj, użyj, wyrzuć.

Chcąc przybliżyć czytelnikom zagadnienia, które zdominowały w ostatnich latach dyskurs w branży tworzyw sztucznych, zwróciliśmy się do specjalistów z ML Polyolefins, lidera w produkcji recyklatu polipropylenu w Europie Środkowo-Wschodniej. Jako przedstawiciele przedsiębiorstwa o ugruntowanej renomie i szerokim zakresie działalności związanym z gospodarką odpadami, recyklingiem i przetwórstwem tworzyw, na co dzień pomagają sprostać wyzwaniom zielonej transformacji.

- Tworzywa sztuczne są powszechnie stosowane w wielu dziedzinach gospodarki, a ich gwałtowny rozwój nastąpił w XX w. - wskazuje Patrycja Ochab, która w ML Polyolefins odpowiada za research danych związanych z gospodarką o obiegu zamkniętym - Niestety, dziś dla wielu osób materiał ten jest synonimem zanieczyszczenia środowiska, podczas gdy niesamowicie zrewolucjonizował nasze codzienne życie i to w pozytywnym znaczeniu. Problematyczną kwestią w przypadku tworzyw jest ich odzysk, bowiem jak wskazuje OECD, jedynie 9% ich masy przekazywanych jest do recyklingu. To niewiele, zważywszy na fakt, że tylko w Europie produkcja w 2021 r. wyniosła ponad 57 mln ton.

Czym właściwie jest recykling?

Podobnie jak cała branża przetwórstwa, recykling tworzyw jest stosunkowo nową dziedziną gospodarki, mającą swoje początki w XX w., chociaż pierwszy system selektywnej zbiórki odpadów powstał pod koniec XIX w. w USA. Jednak dopiero 2. połowa ubiegłego stulecia przyniosła gwałtowny rozwój recyklingu. W Polsce, przede wszystkim w związku z polityką środowiskową, rozwój tej gałęzi branży to przełom tysiącleci.

- Rzeczywiście, przede wszystkim dążenie do spełnienia standardów unijnych, ale też dążenie do dbałości o środowisko sprawiły, że wraz z początkiem XXI w. przedsiębiorstw recyklingowych zaczęło w Polsce przybywać – wyjaśnia Krzysztof Nowosielski, dyrektor handlowy ML Polyolefins - Wcześniej, tzn. w latach 90., nie był to aż tak gwałtowny rozwój. Z kolei wbrew obiegowej opinii, w latach PRL-u recykling istniał i miał się nad wyraz dobrze. Było to skutkiem gospodarki pełnej niedoborów surowcowych i jeśli popytamy tych przedsiębiorców z branży tworzyw, którzy wtedy zaczynali pracę zawodową, to "zawracali" wszystko, co tylko było możliwe.

Według danych GUS-u, „statystyczny” Polak w 2021 r. wytworzył około 358 kilogramów odpadów komunalnych. Do recyklingu skierowano niecałe 27% zebranych odpadów, biologicznym procesom przetwarzania (fermentacja lub kompostowanie) poddano 13% odpadów, a do odzysku energii przekazano prawie 20%. Natomiast na składowiska trafiło blisko 40% odpadów komunalnych.

Fundacja Plastics Europe podaje natomiast, że w 2020 r. w Polsce zebrano 2051 tys. ton odpadów tworzyw sztucznych. Do recyklingu przekazano 27% tych odpadów, 32% skierowano do odzysku energii, a na składowiska trafiło 41% ("Tworzywa - Fakty 2022", Plastics Europe). Dobrym sygnałem jest fakt, że poziom recyklingu z roku na rok się zwiększa - ilość odpadów tworzyw sztucznych przekazanych do recyklingu w latach 2006–2020 wzrosła o 177%.

- W ostatnich latach notujemy w Polsce stały postęp w zakresie zwiększania mocy przetwórczych recyklingu, chociaż ten biznes ma swoje wąskie gardło w postaci niedoborów surowca. Wynikają one przede wszystkim z problemów z selektywną zbiórką, niedostatecznie rozwiniętej infrastruktury, która wymaga doinwestowania, a to wszystko przekłada się na jakość źródła wsadu materiałowego - podkreśla Nowosielski - Naturalnie istotnym czynnikiem pobudzającym ten biznes jest popyt, który dziś napędzany jest przede wszystkim legislacją unijną. Ta presja powoduje jednak także rozwój gospodarki odpadami, która jest kluczowa, abyśmy gonili europejską czołówkę.

Recykling mechaniczny

Recykling to podstawowe narzędzie gospodarki o obiegu zamkniętym pomagające chronić środowisko i ograniczone zasoby naturalne. Proces ten pozwala spojrzeć na wyrzucane materiały nie jako na odpady, a jako surowce do wytworzenia nowych produktów. Aby przetwarzanie odpadów było efektywne, musi zostać jednak poprzedzone prawidłową segregacją, ponieważ wówczas recykling jest bardziej skuteczny. Jak wskazuje raport "Tworzywa - Fakty 2022”"Fundacji Plastics Europe, wskaźnik recyklingu odpadów zbieranych selektywnie jest 13 razy wyższy w porównaniu do odpadów ze strumieni zmieszanych.

- Prawidłowe wysortowanie odpadów w miejscu ich powstawania jest kluczowym warunkiem, aby wskaźniki recyklingu rosły. Homogeniczność odpadu, jak najmniejsza ilość zabrudzeń, usprawniają cały proces recyklingu mechanicznego, który ma swoje ograniczone moce przerobowe. Ale tu kluczem jest edukacja, która jest niezbędna, aby zmienić mentalność zarówno przeciętnego konsumenta, ale też osób odpowiedzialnych za gospodarkę odpadami - czy to w przedsiębiorstwach generujących znaczne ilości odpadów, czy też po stronie np. władz samorządowych. To od edukacji zależy czy będziemy w stanie przywrócić do obiegu gospodarczego odpad w formie przetworzonej, czy też będziemy szukać rozwiązania dla odpadów, których przetworzyć nie jesteśmy w stanie - mówi Robert Fydryszewski, specjalista ds. zakupów w ML Polyolefins.

Zgodnie z ideą GOZ, materiały powinny pozostawać w obiegu gospodarczym możliwie jak najdłużej. Dlatego też tak ważny jest recykling, który pozwala na przetworzenie i ponowne użycie odpadów, dając im nowe życie jako surowiec do produkcji.

Zasada 3R - 3 kroki do zmniejszenia ilości odpadów

Niezwykle istotnym elementem jest świadome korzystanie z tworzyw sztucznych. Pomocna w tym może się okazać zasada 3R.

Zasada 3R to praktyczne narzędzie, dzięki któremu codzienne postawy i wybory konsumentów stają się bardziej zrównoważone. Odnosi się do sposobu konsumpcji i gospodarowania odpadami. Sama nazwa pochodzi od angielskich słów: Reduce (ograniczanie), Reuse (ponowne używanie) oraz Recycle (odzyskiwanie i ponowne wprowadzanie do obiegu).

U podstawy tej piramidy znajduje się zasada Reduce. Polega ona na ograniczeniu wytwarzania odpadów, co jest najkorzystniejszym rozwiązaniem dla środowiska. Dotyczy to m.in. racjonalnych postaw konsumentów podczas zakupów czy rezygnacji ze zbędnych opakowań.

Kolejnym poziomem jest ponowne używanie. Należy dążyć do tego, aby maksymalnie przedłużać cykl życia produktów, nie tylko stosując wyroby wielokrotnego użytku, ale również poprzez ich naprawę czy nadawanie nowych funkcji i wykorzystanie w innej roli.

Ostatnim poziomem jest recykling. Kluczowa jest tutaj prawidłowa segregacja odpadów, która pozwala przetworzyć je na surowiec przeznaczony do produkcji nowego wyrobu, dając tym samym odpadom drugie życie.

- Idea 3R wskazuje, w jaki sposób powinniśmy myśleć o tworzywach. Odpowiedzią jest ecodesign, jako narzędzie pozwalające efektywnie projektować już na etapie powstawania produktu jego cykl życia – mówi Krzysztof Nowosielski – Zastosowanie tych zasad w praktyce pozwala zwiększać poziomy recyklingu i ułatwia pracę na wielu etapach łańcucha wartości.

W świetle tych zasad istotna staje się świadomość w korzystaniu z tworzyw sztucznych, zarówno wśród konsumentów, jak i przedsiębiorców. Aspekty ekologiczne należy uwzględniać na każdym etapie cyklu życia produktów, aby były one tworzone i użytkowane w sposób bardziej przyjazny dla środowiska.

Ecodesign opakowań - projekt w zgodzie ze środowiskiem

Ekoprojektowanie umożliwia przejście z linearnego modelu wykorzystania tworzyw sztucznych na rozwiązania cyrkularne. Podejście to zakłada tworzenie wyrobów ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekologicznych i wpływu produktów na środowisko.

Pierwsze przykłady praktyk, które dzisiaj określamy ekoprojektowaniem, pojawiły się w latach 90. XX w. wraz z rozwojem koncepcji zrównoważonego rozwoju. Wówczas większą wagę zaczęto przykładać do zarządzania środowiskowego i konieczności ograniczenia negatywnego wpływu działalności człowieka na środowisko.

Celem ekoprojektowania jest ograniczenie negatywnego wpływu danego wyrobu na środowisko. Opakowania to wyroby bardzo powszechne, ale cykl ich życia jest bardzo krótki, co sprawia, że szybko mogą stać się odpadem obciążającym naturę. Dlatego też istotne jest przestrzeganie dobrych praktyk przez użytkowników oraz podmioty wprowadzające opakowania na rynek.

Podstawą tych zmian jest ograniczenie używania opakowań tam, gdzie nie są one konieczne. Dalej wymienia się wydłużenie cyklu ich życia oraz wykorzystanie opakowań wielokrotnego użytku. Ważną kwestią jest wykorzystanie do tworzenia opakowania materiałów jednorodnych, które w łatwy sposób będzie można przekazać do recyklingu, a także zastosowanie do ich produkcji recyklatów. Aby ekoprojektowanie stało się szansą na rozwiązanie problemu odpadów, ważnym aspektem są zachowania użytkowników. Ułatwieniem dla konsumentów jest prawidłowe oznaczenie opakowań wskazujące na to, jak należy z nimi postąpić po okresie użytkowania, gdy staną się już odpadem.

Do najważniejszych celów ekoprojektowania należą: wydłużenie cyklu życia produktów, zmniejszenie masy opakowania, wykorzystywanie opakowań wielokrotnego użytku, stosowanie materiałów bardziej ekologicznych, w tym recyklatów i materiałów jednorodnych czy też prawidłowe oznaczanie wskazujące, jak należy postąpić z danym odpadem opakowaniowym.

Symbol recyklingu

Symbol 3 strzałek układających się w kształt trójkąta i odpowiadających ruchowi wskazówek zegara zna niemal każdy. Znak ten jest powszechnie stosowany na opakowaniach różnych produktów i oznacza ich przydatność do recyklingu.

Symbol ma już ponad 50 lat i powstał jako praca zgłoszeniowa na konkurs, który miał wyłonić projekt znaku graficznego, używanego na produktach z papieru nadających się do recyklingu. Nowa etykieta miała na celu czytelne oznaczenie opakowania i podniesienie świadomości konsumentów w zakresie recyklingu.

Wśród 500 zgłoszonych prac uznanie zyskał projekt Gary’ego Andersona. Zaprojektował on symbol składający się z 3 strzałek tworzących zamkniętą pętlę recyklingu. Za wygraną w konkursie otrzymał nagrodę w wysokości 2000 dolarów.

- Symbol recyklingu jest powszechnie kojarzony, ale mam wrażenie, że nie idzie za tym powszechna wiedza o wyzwaniach dzisiejszego świata, tj. o zrównoważonym rozwoju i gospodarce o obiegu zamkniętym - podkreśla Patrycja Ochab - Wiedza przeciętnego konsumenta jest bardzo pobieżna i cała idea często bywa przez niego nierozumiana. Ewidentnie potrzebujemy wzmożonej edukacji w tym zakresie.

Sens recyklingu

Rozwój dotychczasowego modelu gospodarki postawił przed nami zasadnicze problemy, takie jak wyczerpywanie się surowców nieodnawialnych, emisja szkodliwych substancji i zaśmiecanie odpadami środowiska naturalnego. Każdy z tych aspektów ma negatywny wpływ na rozwój naszej cywilizacji.
Recykling umożliwia ograniczenie zarówno zużycia surowców, powstawania odpadów, jak i emisji szkodliwych substancji. Dla przeciętnego konsumenta oznacza to przede wszystkim, że pozwala on na zachowanie dotychczasowych standardów życia, znacznie obniżając jego koszty.

JL