Branża gumowa w Polsce

Zalążki przemysłu gumowego kształtowały się na ziemiach polskich od pierwszej połowy XIX w. W 1834 r. powstała w Warszawie fabryka „wyrobów różnych z gumy elastycznej”, której założycielem był Józef Leo Wemmer. Wiadomo, że ok. 1888 r. funkcjonowała Warszawska Fabryka Wyrobów Gumowych, która nie wytrzymała jednak konkurencji z Towarzystwem Rosyjsko-Francuskich Fabryk „Provodnik” oraz Moskiewskim Towarzystwem Manufaktury Gumowej „Bogatyr”. W tamtym okresie popularność zdobyły gumki do ścierania, które wytwarzano w warszawskiej „Fabryce gumy do wycierania SPHINX”, wytwórni atramentu M. Leszczyńskiego i „Peerboom” oraz w fabryce ołówków S. Majewskiego w Pruszkowie. Powstało też wiele warsztatów wytwarzających stemple gumowe.

Po roku 1910 w guberni piotrkowskiej, w obecnym Radomsku, działała fabryka wyrobów gumowych D. Bugajskiego oraz Noworadomska Fabryka Wyrobów Gumowych „Polonia” produkująca m.in. gumy do celów technicznych i fabrycznych oraz koła parowozowe. Produkcję rozpoczęło Olkuskie Towarzystwo Akcyjne Przemysłu Żelazno-Metalowego w Olkuszu, Oddział w Wolbromiu. Początkowo zakład nosił nazwę „Ideal”, a po zmianie profilu produkcyjnego - Wolbrom, Fabryka Wyrobów Gumowych, Spółka Akcyjna w Wolbromiu. Wyroby wolbromskiego zakładu z powodzeniem konkurowały na rynku Królestwa Polskiego z wyrobami fabryk rosyjskich. Rozwój fabryki przerwał wybuch I wojny światowej, ale udało jej się przetrwać zawirowania historii. Funkcjonuje ona do dzisiaj jako Fabryka Taśm Transporterowych Wolbrom.

Jeśli chodzi o zabór pruski, to na obszarze Wielkopolski działało w 1875 r. 16 większych firm wytwarzających wyroby gumowe. Ich liczba jednak stopniowo malała i w roku 1907 pozostała tylko jedna. Brak bliższych informacji na temat ich lokalizacji poza dwiema, produkującymi stemple kauczukowe, w Poznaniu. W 1913 r. na ówczesnym Śląsku Pruskim, w dolnośląskim Podgórzynie, powstała fabryka produkująca gumowe obkłady wałów na potrzeby pobliskiej cieplickiej fabryki maszyn papierniczych. Przedsiębiorstwo to działa do dzisiaj pod nazwą Mitex Polska Sp. z o.o. (wcześniej jako Przedsiębiorstwo Wielobranżowe MetGUM Sp. z o.o.).

Pod zaborem austriackim powstał szereg zakładów rzemieślniczych wytwarzających stemple gumowe, jednak Wiedeń nie był zainteresowany rozwojem przemysłu gumowego na obszarze Galicji.

Wiele warsztatów działających w tamtym okresie trudno nazwać zakładami przemysłowymi ze względu na niski poziom techniczny. Dopiero w okresie II Rzeczypospolitej zbudowano od podstaw liczne zakłady, które niemal w pełni pokrywały popyt na wyroby gumowe. Równocześnie działało wiele mniejszych przedsiębiorstw – spółek firmowych i kredytowych oraz firm jednoosobowych. Z końcem lat 20. XX w. Polska stała się znaczącym producentem obuwia gumowego.
Kryzys lat 30. XX w. zahamował rozwój przemysłu gumowego w Polsce. Powstała w tamtym okresie tylko jedna większa fabryka -„Sanok”, a w branży obuwia pojawiła się Polska Spółka Obuwia „Bata” z zakładem w Chełmku.

Wpływ na rozwój polskiego przemysłu gumowego przed II wojną światową miało utworzenie Centralnego Ośrodka Przemysłowego (COP). Fabryka „Sanok” dostarczała wyroby na potrzeby kolei i wojska. Na krótko przed wybuchem wojny uruchomiono produkcję opon samochodowych w filii w Dębicy. Tam również zapoczątkowano produkcję syntetycznego kauczuku butadienowego „Ker” (wytwórnia funkcjonowała do 1956 r.). W tamtym okresie Polska była na 9. miejscu w Europie pod względem konsumpcji kauczuku. Coraz większy wpływ na kształtowanie tej gałęzi przemysłu miało państwo. Na krótko przed wybuchem wojny miał być powołany związek branżowy.

Wprowadzono kontrolę importu surowców, a na nieliczne artykuły gotowe nakładano cło prohibicyjne. Ze wzrostem produkcji i zwiększeniem popytu wytworzyła się konkurencja wymuszająca na producentach zwrócenie baczniejszej uwagi na jakość oferowanych wyrobów.

Działania wojenne prowadzone we wrześniu 1939 r. nie przyczyniły się do powstania znaczących szkód w fabrykach przemysłu gumowego. Okupant przystosował je początkowo do produkcji zaspokajającej potrzeby hitlerowskich Niemiec, jednak w 1940 r. większość fabryk była nieczynna bądź znajdowała się w fazie likwidacji. Ostatecznie wiele obiektów zniszczono w latach 1944–1945.

W 1946 r. Centralny Zarząd Przemysłu Chemicznego, kontrolujący przemysł chemiczny na terenie kraju po zakończeniu wojny, powołał Zjednoczenie Przemysłu Gumowego, które miało na celu odbudowę zniszczonych zakładów. Pod koniec 1948 r. Zjednoczenie zostało przekształcone w Zjednoczone Zakłady Przemysłu Gumowego, któremu podlegało 12 wytwórni w Poznaniu, Dębicy, Krakowie, Wolbromiu, Łodzi (2 zakłady), Podgórzynie, Wojciechowie, Grudziądzu, Bydgoszczy, Warszawie i Piastowie. Lata 50. XX w. to przede wszystkim odbudowa zniszczonych zakładów i uruchamianie nowych hal produkcyjnych oraz wymiana parku maszynowego. W ostatnim roku działalności Zjednoczenia (1982 r.) obejmowało ono 14 zakładów produkcyjnych (3 produkujące opony samochodowe, 10 wytwarzających różne wyroby gumowe i 1 produkcji metalowej).

Niebagatelne znaczenie dla polskiej branży gumowej miało wdrożenie i uruchomienie produkcji kauczuku butadienowo-styrenowego KER S 3012 w Zakładach Chemicznych w Oświęcimiu w 1959 r., a w następnych latach także innych jego typów (KER 1500, KER 1712), które stały się podstawowym typem kauczuków butadienowo-styrenowych w Polsce.

Niebagatelne znaczenie dla polskiej branży gumowej miało wdrożenie i uruchomienie produkcji kauczuku butadienowo-styrenowego KER S 3012 w Zakładach Chemicznych w Oświęcimiu w 1959 r., a w następnych latach także innych jego typów (KER 1500, KER 1712), które stały się podstawowym typem kauczuków butadienowo-styrenowych w Polsce.

Niestety powojenny plan odbudowy i rozwoju polskiej gospodarki podporządkowany był komunistycznej ideologii ZSRR, która zakładała wyższość własności społecznej nad prywatną. Ograniczono kontakty gospodarcze z krajami zachodnimi, według doktryny komunistycznej - wrogami państw socjalistycznych, przez co polski rynek nabrał cech zamknięcia i samowystarczalności, przy pogarszającej się jakości wyrobów. Wzrosła biurokratyzacja, korupcja, a od połowy lat 70. XX w. Polska przestała konkurować z krajami kapitalistycznymi w obszarze nowoczesnych rozwiązań naukowo-technicznych.

W grudniu 1981 r. wprowadzono w Polsce stan wojenny, co dodatkowo pogorszyło niekorzystną sytuację gospodarczą. Zniesiono go w lipcu 1983 r. jednak konieczność spłaty zadłużenia zagranicznego w kolejnych latach, m.in. poprzez zwiększenie eksportu, spowodowała deficyt towarów na rynku wewnętrznym.

Zmiany nastąpiły po 1989 r., kiedy to rozpoczęto w Polsce przekształcenia własnościowe i prywatyzację majątku państwowego. Nie dla wszystkich były one korzystne - część dotychczas istniejących przedsiębiorstw państwowych zmuszona była ogłosić upadłość, bądź została rozczłonkowana na mniejsze, które też różnie radziły sobie w nowej rzeczywistości rynkowej.
Z drugiej strony w Polsce rozpoczęło działalność wiele firm o światowej renomie m.in. Hutchinson, Metzeler, Treleborg, Cooper Standard, Reka Rubber, czy Tokai Tubber Industries. Od 1995 r. inwestorem strategicznym w Firmie Oponiarskiej Dębica S.A. jest amerykański koncern The Goodyear Tire & Rubber Company, a większościowym akcjonariuszem Stomilu Olsztyn francuski koncern Michelin. Największy producent wyrobów gumowych i opon na świecie - Bridgestone Corporation - posiada w Polsce 4 zakłady produkcyjne. Dwa z nich, zlokalizowane w Poznaniu i Stargardzie, produkują opony dla pojazdów osobowych i 4x4 oraz samochodów ciężarowych i autobusów, 2 pozostałe - w Żarowie i Wolsztynie - elementy zawieszenia pneumatycznego.

Należący do Polskiej Grupy Zbrojeniowej Stomil Poznań oferuje opony lotnicze, do pojazdów rolniczych, oraz opony do specjalistycznych pojazdów ciężarowych, maszyn górniczych oraz maszyn do prac ziemnych. Warto w tym miejscu wspomnieć również o firmie KABAT z Budzynia. To polski producent opon rolniczych oraz opon pełnych do wózków widłowych, dętek, ochraniaczy, profili gumowych, mieszanek gumowych oraz szeroko pojętych technicznych wyrobów z gumy. Z niewielkiego zakładu rzemieślniczego założonego w 1983 r. wyrosła firma eksportująca swoje wyroby do 80 krajów na całym świecie.

W 2020 r. wytworzono w Polsce 990 tys. ton wyrobów gumowych, w tym 59 443 tys. szt. różnego rodzaju opon i 43,5 tys. ton pasów lub taśm przenośnikowych. Powyższe dane statystyczne nie obejmują opon bieżnikowanych… a w Polsce bieżnikuje się opony do samochodów ciężarowych.

Tutaj można wspomnieć o firmie Geyer & Hosaja Sp. z o.o. - liderze w Europie Środkowo-Wschodniej w wytwarzaniu materiałów do bieżnikowania opon spełniających oczekiwania najbardziej wymagających klientów. Przedsiębiorstwo zajmuje się ponadto produkcją dywaników samochodowych, mieszanek gumowych, opon bieżnikowanych oraz materiałów do bieżnikowania, granulatów, elementów bezpieczeństwa ruchu drogowego.

Największe zużycie kauczuków wiąże się z produkcją opon, a kolejną gałęzią branży z dużym zapotrzebowaniem na te surowce jest produkcja taśm transporterowych. Spośród producentów taśm przenośnikowych należy wymienić Sempertrans Bełchatów oraz Fabrykę Taśm Transporterowych Wolbrom S.A., które oferują wyroby dla najbardziej wymagających zastosowań w przemyśle górniczym, cementowym oraz stalowym.

Krakowska Tele-Fonika, znajdująca się na 142. miejscu XXIII Listy 500 z 2021 r. - zestawienia największych firm w kraju przygotowanego przez redakcję „Rzeczpospolitej” – zaopatruje m.in. w kable izolowane gumą odbiorców na całym świecie (głównie kopalnie, zakłady przemysłowe, elektrownie wiatrowe i słoneczne).

Bydgoskie Zakłady Przemysłu Gumowego Stomil S.A. to przedsiębiorstwo ze stuletnią tradycją, które specjalizuje się w produkcji węży hydraulicznych, przemysłowych i innych artykułów gumowych. Węże ssawne i tłoczne z gumy wytwarza również wolbromski Fagumit.

Sanok Rubber Company S.A. to firma mająca ponad 90 lat tradycji, europejski lider w zakresie produkcji wyrobów gumowych, gumowo-metalowych oraz kombinacji gumy z innymi tworzywami. Producent mieszanek gumowych posiadający bogatą ofertę produktową dla motoryzacji, budownictwa (ze szczególnym uwzględnieniem uszczelek do stolarki budowlanej), rolnictwa, farmacji i AGD.

Według danych opublikowanych przez portal statista.com, w 2020 r. polska branża gumowa obejmowała blisko 940 przedsiębiorstw, więc nie sposób wymienić tutaj ich wszystkich. Należy nadmienić, że obecnie branża gumowa to nie tylko przetwórstwo klasycznych kauczuków, ale znacznie szerszej gamy surowców obejmującej ciekłe kauczuki silikonowe (LSR) czy elastomery termoplastyczne (TPE). Tutaj nie sposób zapomnieć o firmie Topsil Global będącej liderem na polskim rynku przetwórstwa silikonów i TPE, eksportującej wyroby do 40 krajów na świecie. Kolejnym producentem wyrobów gumowych i silikonowych jest rodzinna firma Larkis z Dobczyc oferująca wytłaczane produkty silikonowe, detale formowe i masy uszczelniające dla różnych gałęzi przemysłu.

Produkcja wyrobów gumowych nie może się obyć bez stosownych surowców - kauczuków i całej gamy chemikaliów. Grupa Kapitałowa Synthos S.A. wytwarza i dostarcza na rynek kauczuki butadienowo-styrenowe, nitrylowe oraz kauczuk butadienowy, jak również lateksy butadienowo-styrenowe: zatężone, karboksylowane i samosieciujące. Z kolei Grupa Konimpex dostarcza sadze techniczne i specjalistyczne (pigmentowe, elektroprzewodzące, z obniżoną zawartością węglowodorów aromatycznych) wykorzystywane do produkcji wyrobów gumowych. W ofercie posiada również kauczuki syntetyczne produkowane w Azji.

Karol Niciński

Literatura
https://rankingi.rp.pl/lista500/2021, [dostęp: 15.09.2022]
Gospodarka polska w latach 1945–1989, https://www.konflikty.pl/, 15.07.2008, [dostęp: 15.09.2022]
Bedkowska D., Analiza rynku gumy i kauczuku w Polsce, https://markethub.pl/rynek-gum-w-polsce/, [dostęp: 15.09.2022]
Zygmunt W., Branża gumowa i jej zmiany, https://log24.pl/branza-gumowa-i-jej-zmiany/ publ. 01.10.2019, [dostęp: 15.09.2022]
BRANŻA GUMOWA Wzrost znaczenia polskich producentów na świecie, PKO Bank Polski, Departament Strategii i Analiz Międzynarodowych, https://wspieramyeksport.pl/ publ. 11.2018, [dostęp: 15.09.2022]
Parasiewicz W., Polski przemysł gumowy w Unii Europejskiej – dodatek Kauczuki naturalne i syntetyczne Nr 3 do „Tworzywa Sztuczne i Chemia” Nr 4/2007, http://tworzywa.com.pl, 18.10.2007 [dostęp: 15.09.2022]
Baś M., Ciechanowicz L., Hryniewiecki W., Jurczakowski W., Ruciński J., Karty z historii polskiego przemysłu chemicznego t. 8, Historia polskiego przemysłu gumowego, Warszawa, SiiTPChem, 1998, ISBN 83-908323-2
Ciechanowicz L., Początki przemysłu gumowego w Europie i na ziemiach polskich, „Elastomery” t.2, nr 4, 1998, s. 10–14