Quo vadis, rPET?

Tworzywo PET (politereftalan etylenu) jest jednym z najczęściej stosowanych materiałów do produkcji opakowań. Ceniony za lekkość, wytrzymałość i przejrzystość, PET stał się nieodłącznym elementem nowoczesnego przemysłu opakowaniowego. Kluczową zaletą tworzywa jest wysoka recyklowalność - PET można wielokrotnie przetwarzać i ponownie wykorzystywać, co czyni go materiałem o dużym potencjale w gospodarce o obiegu zamkniętym.

Początkowo proces recyklingu butelek PET polegał głównie na tzw. downcyclingu, czyli przetwarzaniu PET na produkty o niższej wartości. Obejmowało to produkcję włókien poliestrowych, które wykorzystywano do wytwarzania dywanów, odzieży (np. polaru), taśm opakowaniowych oraz elementów konstrukcyjnych, takich jak płyty i meble ogrodowe. Dopiero rozwój technologii bottle-to-bottle umożliwił zamknięcie pętli recyklingu. Jedną z pionierskich firm w tej dziedzinie była szwajcarska firma Erema, która opracowała zaawansowane systemy recyklingu - takie jak Vacurema - pozwalające na przetwarzanie PET w jakości nadającej się do kontaktu z żywnością.

Do produkcji butelek do kontaktu z żywnością rPET jest stosowany od około 2008 r., kiedy to Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności EFSA zatwierdził jego wykorzystanie w opakowaniach na żywność. Aby rPET mógł być stosowany w takim celu, musi spełniać rygorystyczne wymogi bezpieczeństwa, w tym odpowiednią czystość i jakość, oraz być wytwarzany w instalacjach zatwierdzonych przez EFSA.

rPET może zawierać zanieczyszczenia pochodzące z procesu recyklingu, takie jak kleje, barwniki i farby z etykiet oraz opakowań źródłowych. Możliwe są również zanieczyszczenia metalami ciężkimi, a śladowe ilości innych tworzyw, takich jak PVC, mogą prowadzić do wydzielania szkodliwych substancji, np. benzenu. Dlatego materiały te muszą spełniać określone limity migracji globalnej i specyficznej, aby upewnić się, że materiały użyte do produkcji opakowań spełniają wymagania bezpieczeństwa i nie przenikają do żywności w ilościach przekraczających ustalone limity.

W ostatnich latach światowi potentaci w branży spożywczej i napojowej zaczęli przyzwyczajać nas do pojawiających się na rynku butelek PET zawierających rPET. Konsumenci bardzo szybko przyjęli do wiadomości, że butelka PET może, a nawet powinna zawierać materiały pochodzące z recyklingu odpadów poużytkowych. W ostatnich latach pojawił się istny wysyp wiadomości o aplikacjach wykorzystujących recyklaty. Przykładem na naszym rodzimym rynku może być Nałęczowianka, marka należąca do firmy Nestlé Waters Polska, która w zeszłym roku wprowadziła na polski rynek butelki o pojemności 1 litra wyprodukowane w 100% z rPET.

Zastanówmy się, czy stosowanie 100% rPET w butelkach jest rzeczywiście powszechną praktyką, czy może bardziej działaniem marketingowym mającym na celu wyróżnienie się na rynku i budowanie wizerunku ekologicznego.

UE: 25% rPET w butelkach od 2025 r.

Zacznijmy od przypomnienia, że już za kilka tygodni - wraz z początkiem 2025 r. - wchodzi w życie kolejne wymaganie Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/904, znanej jako dyrektywa SUP (Single-Use Plastics). Mowa o wyznaczonym celu zawartości 25% tworzyw sztucznych pochodzących z recyklingu w butelkach PET. Zgodnie z dyrektywą, do 2025 r. każda plastikowa butelka PET o pojemności do 3 litrów powinna zawierać minimum 25% recyklatu, a do 2030 r. jego udział powinien wynosić 30% we wszystkich butelkach z tworzyw sztucznych. Przepis ten będzie dotyczył producentów oraz importerów napojów w takich opakowaniach. Butelki PET na kosmetyki i chemię gospodarczą nie są objęte tymi wymaganiami (a właściwie dlaczego?).

Jedną z wiodących firm oferujących granulat rPET w Polsce jest należąca do Grupy Alpla firma PRT Radomsko, która w 2020 r. zainstalowała nową linię do wytłaczania austriackiej firmy Starlinger, zwiększając moce produkcyjne do 30 tys. ton regranulatu rPET rocznie. Firma podjęła decyzję o dalszej rozbudowie zakładu w 2025 r. i zwiększeniu produkcji rPET do 54 tys. ton. Całkowita roczna zdolność produkcyjna wszystkich własnych i współpracujących zakładów zajmujących się recyklingiem wynosi około 266 tys. ton dla rPET.

W przypadku butelek PET dodanie recyklatu odbywa się podczas wtrysku preformy PET, która jest półproduktem, z którego później wydmuchiwane są butelki. Podstawową metodą stosowaną od wielu lat jest mieszanie granulatu pierwotnego z recyklatem w odpowiednich proporcjach.

W ostatnich latach pojawiło się alternatywne rozwiązanie w postaci granulatów SPS (ang. Single Pellet Solution) wyprodukowanych w taki sposób, że zawierają w sobie odpowiednią domieszkę recyklatów. Wymóg dyrektywy UE dotyczy całej butelki, w tym nakrętki i etykiety, dlatego zastosowanie granulatu SPS o zawartości 30% rPET daje gwarancję spełnienia 25% w całym opakowaniu.

W Polsce przykładem producenta granulatu SPS jest jeden z największych na świecie producentów PET, Indorama Ventures, która rozpoczęła działalność w Polsce w 2011 r., przejmując zakład produkcji PET we Włocławku. W październiku 2020 r. firma rozszerzyła swoją obecność na polskim rynku recyklingu PET poprzez nabycie polskiego recyklera IMP Polowat, posiadającego zakłady w Bielsku-Białej i Łęczycy. Globalnie, w 2022 r. zawartość materiałów pochodzących z recyklingu poużytkowego dla Indorama Ventures wyniosła 5,9%, a w 2025 r. firma chce osiągnąć 12%.

- Nasze innowacyjne rozwiązanie, granulat SPS, łączy recyklat PET (rPET) z pierwotnym PET (vPET). Każda pojedyncza granulka tworzywa zawiera określoną ilość rPET, co zapewnia spójne właściwości mechaniczne i optyczne oraz eliminuje problemy związane z ich mieszaniem. Cena granulatu SPS jest porównywalna z kosztem mieszanki surowca pierwotnego i recyklatu, a produkcja w ściśle kontrolowanych warunkach gwarantuje wysoką jakość - mówi Maciej Sioda, Indorama Ventures Poland.

Jak wygląda poziom stosowania recyklatów PET w Polsce i Europie?

W 2022 r. średnia zawartość recyklatu w butelkach PET na napoje w krajach UE 27+3 wynosiła 24%, przy czym najwyższe wskaźniki - powyżej 30% - osiągały kraje DACH (Niemcy, Austria, Szwajcaria), Beneluksu i Skandynawii. W Polsce średnia zawartość materiałów pochodzących z recyklingu w butelkach PET szacowana jest na poziomie poniżej 15%, co pokazuje jak wiele jeszcze pozostaje do zrobienia.

O sytuację na polskim rynku zapytaliśmy producenta preform PET, firmę WIP z Aleksandrowa Kujawskiego.

- Nasze maszyny są odpowiednio przystosowane i jesteśmy gotowi do produkcji preform PET z dowolną zawartością recyklatu. Produkowaliśmy już dla właścicieli marek preformy zawierające 100% rPET. Obecnie realizujemy zamówienia na preformy z 50-procentową zawartością rPET. Jednak ogólnie mogę powiedzieć, że nie obserwujemy dużego popytu na preformy z recyklatem - znaczna część klientów wciąż wybiera preformy wykonane w 100% z pierwotnego PET, co wynika prawdopodobnie z niższej ceny. Zwiększonego zainteresowania rPET-em spodziewam się z początkiem roku - mówi Sławomir Rusocki, WIP Sp. z o.o.

Pozyskiwanie recyklatu PET jest droższe niż produkcja z surowców pierwotnych. Przez cały rok 2024 ceny granulatów PET były stabilne, a w chwili pisania tego artykułu wynoszą szacunkowo:

• granulat pierwotny vPET: 1000 euro za tonę
• granulat rPET 100%: 1550-1600 euro za tonę.

Oznacza to, że kilogram mieszanki PET z 30-procentową zawartością rPET jest droższy o ok. 75 groszy od surowca pierwotnego. Jeśli różnica ta przewyższy karę za niespełnienie wymaganych poziomów recyklatu, może się okazać, że producenci wprowadzający butelki na rynek będą woleli zapłacić karę, niż ponosić dodatkowe koszty związane z recyklatem, który nie tylko jest droższy, ale także ma gorsze parametry i czystość niż tworzywo pierwotne. Dla większości firm czynniki ekonomiczne przewyższają te ekologiczne i wielu producentów napojów oraz wód wstrzymuje się z wykorzystaniem rPET do ostatniej chwili.

Recyklaty globalnie

Oczywiście firmy nie ograniczają się do stosowania tylko recyklatów rPET. W ramach inicjatywy Fundacji Ellen MacArthur we współpracy z Programem Środowiskowym ONZ (UNEP) ponad 1000 firm i organizacji, producentów, właścicieli marek, sieci handlowych - reprezentujących 20% globalnej produkcji opakowań z tworzyw sztucznych - zobowiązało się do realizacji ambitnych celów do 2025 r. Jednym z nich jest zwiększenie udziału recyklatów pokonsumenckich PCR w swoich opakowaniach.

Mimo że zawartość materiałów z recyklingu poużytkowego (PCR) w opakowaniach z tworzyw sztucznych wśród sygnatariuszy Globalnego Zobowiązania na rzecz Nowej Gospodarki Tworzywami Fundacji Ellen MacArthur systematycznie rośnie i w 2023 r. osiągnęła 14%, to przy obecnym tempie wzrostu cel 26% PCR w opakowaniach do 2025 r. wydaje się mało realny. Na prowadzenie wysuwa się sektor kosmetyczny, gdzie średni poziom wykorzystania PCR wynosi 31%, podczas gdy sektor spożywczy pozostaje daleko w tyle, osiągając średnio zaledwie 10%.

Firmy intensyfikują wykorzystanie rPET w Europie, znacznie wyprzedzając inne regiony, gdzie lokalne przepisy często utrudniają stosowanie recyklatów. Mimo tych wyzwań wiele firm konsekwentnie zwiększa zawartość recyklatów w swoich opakowaniach, a rPET niezmiennie pozostaje liderem wśród materiałów z recyklingu. Szczególną uwagę zwraca L’Oréal, który osiągnął imponujący poziom ponad 85% rPET w swoich opakowaniach. Dla porównania, największy globalny podmiot wprowadzający na rynek butelki PET, firma Coca-Cola, stosuje rPET na znacznie niższym poziomie - zaledwie 17,31%.

Wykorzystanie rPET a systemy kaucyjne

Wyższe wykorzystanie rPET w poszczególnych krajach jest wyraźnie skorelowane z wdrożonymi systemami kaucyjnymi dla butelek, co pozwala osiągać wysoki poziom zbiórki opakowań PET, a co za tym idzie - większy wsad do recyklingu. W 2022 r. region DACH osiąga 93-procentowy poziom zbiórki, a kraje skandynawskie (Dania, Norwegia, Szwecja) i Finlandia - 87-procentowy. W Polsce sytuacja wygląda mniej optymistycznie - wskaźnik selektywnej zbiórki butelek PET wynosi około 41%. Więcej zebranych, poużytkowych butelek PET, to więcej surowca trafiającego do recyklerów, co za tym idzie większa dostępność recyklatów. Większa podaż rPET zapewne przełoży się też na ceny tego surowca.

Ponownie przypomina o sobie dyrektywa SUP (Single-Use Plastics), która stawia przed nami kolejne wyzwanie: zwiększenie poziomu selektywnej zbiórki jednorazowych butelek plastikowych na napoje o pojemności do 3 litrów. Zgodnie z jej postanowieniami, do 2025 r. należy osiągnąć 77-procentowy poziom selektywnej zbiórki masy takich butelek wprowadzonych do obrotu, a do 2029 r. poziom ten ma wzrosnąć do 90%.

Wszystko wskazuje na to, że w Polsce (ze względu na opóźnienia we wdrożeniu systemu kaucyjnego, które planowane jest teraz na 1 października 2025 r.) osiągnięcie celu 77% może okazać się niemożliwe. System, który obejmie w Polsce rocznie aż 16 mld opakowań po napojach, początkowo miał ruszyć 1 stycznia 2025 r. Termin został przesunięty, aby lepiej przygotować infrastrukturę i zapewnić sprawne funkcjonowanie systemu. Niemniej opóźnienie to zwiększa wyzwanie, jakie stoi przed Polską w kontekście realizacji unijnych zobowiązań zarówno pod względem poziomów zbiórki butelek, jak i odpowiednich poziomów wykorzystania rPET.

Perspektywy i znaczenie zmian

Od ambitnych obietnic osiągnięcia 100% zawartości recyklatów w butelkach PET przeszliśmy do rzeczywistości, w której średnia zawartość materiałów pochodzących z recyklingu we wszystkich opakowaniach z tworzyw sztucznych wynosi zaledwie 14%. Wykorzystanie rPET znacząco różni się w zależności od firmy, branży i regionu, jednak przykłady opakowań zawierających 100% rPET dają nadzieję i udowadniają, że techniczne możliwości już istnieją.

W Niemczech w 2023 r. aż 51,2% materiału używanego do produkcji preform pochodziło z recyklingu, po raz pierwszy przewyższając udział surowca pierwotnego. Co więcej, recyklingowi poddano 97,6% butelek PET, a 99% wszystkich butelek zostało zebranych. Te imponujące wyniki naszych zachodnich sąsiadów pokazują, że osiągnięcie ambitnych celów jest możliwe.

W Polsce realizacja celów wyznaczonych przez dyrektywę SUP na 2025 r. będzie dużym wyzwaniem. Wyższe wymagania dotyczące zawartości recyklatów oraz poziomów zbiórki opakowań wymagają intensyfikacji działań zarówno ze strony producentów, jak i recyklerów. Branża stoi przed trudnym zadaniem, ale również przed unikalną szansą na modernizację i rozwój zrównoważonych technologii. Kluczowe będą inwestycje w nowoczesne technologie recyklingu, skuteczne systemy selektywnej zbiórki odpadów oraz szeroka edukacja społeczna w zakresie segregacji i recyklingu.

Nadchodzące lata pokażą, jak poszczególne kraje Unii Europejskiej i Polska poradzą sobie z realizacją wyznaczonych celów oraz jakie konsekwencje przyniesie ewentualne niespełnienie tych wymagań. Brak odpowiednich działań może skutkować nie tylko sankcjami ze strony UE, ale również utratą konkurencyjności polskich przedsiębiorstw na europejskim rynku opakowań.

Paweł Wiśniewski

Żródła
Raport ICIS „PET Market in Europe, State of Play 2023”
Raport Fundacji Ellen MacArthur 2024 - Globalne Zobowiązanie na rzecz Nowej Gospodarki Tworzywami Sztucznymi, https://www.ellenmacarthurfoundation.org/global-commitment-2024/overview
https://gc-data.emf.org/
Recyklaty, Jak zwiększyć dostępność recyklatów z tworzyw sztucznych wysokiej jakości w Polsce? https://paktplastikowy.pl/wp-content/uploads/2024/06/RECYKLATY.-Jak-zwiekszyc-dostepnosc-recyklatow-z-tworzyw-sztucznych-wysokiej-jakosci-w-Polsce-Rola-i-zadania-dla-interesariuszy.pdf
https://www.bkv-gmbh.de/news-reader-4/gvm-study-on-pet-more-recyclate-less-material-consumption.html