Rząd przyjął projekt Mapy drogowej GOZ

10 września br. Rada Ministrów zaakceptowała przygotowaną przez Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii (MPiT) mapę drogową gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ).

Podstawą koncepcji GOZ jest założenie, że wszystkie elementy łańcucha produkcyjnego produkty, materiały oraz surowce pozostają w obiegu tak długo, jak jest to możliwe. Natomiast wytwarzanie odpadów powinno być ograniczone do minimum.

- Przejście na model gospodarki o obiegu zamkniętym wymaga podejmowania odpowiednich działań na wszystkich etapach cyklu życia produktu, zaczynając od pozyskania surowca, przez projektowanie, produkcję, konsumpcję, zbieranie odpadów i ich zagospodarowanie - podkreśliła minister Jadwiga Emilewicz. - Realizacja koncepcji GOZ nie jest możliwa bez innowacji organizacyjnych, procesowych i produktowych - dodała.

Zdaniem resortu to, co do tej pory robiliśmy pod hasłem zielonej gospodarki czy też zrównoważonego rozwoju, to właśnie "zamykanie obiegu”. To korzystanie z energii słonecznej, biodegradowalne naczynia, ograniczenie opakowań, korzystanie z wielorazowych toreb, odzyskiwanie surowców wtórnych - na tym właśnie polega GOZ.

Do priorytetów Polski w ramach GOZ należą:

1. Innowacyjność, wzmocnienie współpracy pomiędzy przemysłem i sektorem nauki, a w efekcie wdrażanie nowatorskich rozwiązań w gospodarce.
2. Stworzenie europejskiego rynku na surowce wtórne, na którym łatwiejszy byłby ich przepływ.
3. Zapewnienie wysokiej jakości surowców wtórnych, które wynikają ze zrównoważonej produkcji i konsumpcji.
4. Rozwój sektora usług.

Czym jest Mapa drogowa GOZ?

Mapa drogowa GOZ jest jednym z projektów Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Jak piszą we wstępie do projektu jego autorzy, transformacja w kierunku GOZ wymaga podjęcia działań na wszystkich etapach cyklu życia, zaczynając od pozyskania surowca, przez projektowanie, produkcję, konsumpcję, zbieranie odpadów aż po ich zagospodarowanie. 

To, co odróżnia GOZ od dotychczasowej tzw. gospodarki linearnej, opierającej się na zasadzie "weź - wyprodukuj - zużyj - wyrzuć", to umiejscowienie etapu zagospodarowania odpadu w cyklu życia. W podejściu GOZ, jeżeli odpad już powstanie, powinien być traktowany jako surowiec wtórny i być wykorzystany do ponownej produkcji. Mają temu służyć mechanizmy na wcześniejszych etapach cyklu życia produktu lub usługi, które przyczynią się do wydłużenia czasu korzystania z tego produktu/usługi lub zastępowania ich lub ich części - także niematerialnymi - substytutami. 

Podejście GOZ nierozerwalnie wiąże się także z rozwojem innowacyjności, tworzeniem nowych modeli biznesowych i zwiększaniem świadomości środowiskowej społeczeństwa, co w efekcie przyczynia się do podnoszenia konkurencyjności polskiej gospodarki w stosunku do naszych partnerów z innych części Europy i świata. Mapa drogowa GOZ bazuje na powszechnie stosowanym w UE modelu GOZ (opracowanym przez Ellen MacArthur Foundation), zakładającym istnienie dwóch cykli: biologicznego (obejmującego surowce odnawialne) i technicznego (obejmującego surowce nieodnawialne).

Celem Mapy drogowej GOZ jest z jednej strony wskazanie działań horyzontalnych, które dotyczyłyby jak największego wycinka życia społeczno -gospodarczego. Z drugiej natomiast strony dokonano w niej priorytetyzacji obszarów, których rozwój z jednej strony umożliwia wykorzystanie szans stojących przed Polską, a z drugiej stanowi odpowiedź na obecnie istniejące lub spodziewane zagrożenia. 

- Projekt dokumentu jest wynikiem prac grup roboczych działających w zespole ds. gospodarki o obiegu zamkniętym oraz szerokich konsultacji publicznych. Wzięło w nich udział ponad. 200 partnerów społeczno-gospodarczych, a także przedstawiciele administracji rządowej i samorządowej. Ich wysiłek pozwolił na szczegółowe przeanalizowanie projektu i doprecyzowanie wskazanych w nim priorytetów, a także konkretnych działań - poinformował wiceminister Marcin Ociepa.

Mapa drogowa GOZ to dokument zawierającym zestaw narzędzi, nie tylko legislacyjnych, które mają na celu stworzenie warunków do wdrożenia w Polsce nowego modelu gospodarczego. Proponowane działania dotyczą przede wszystkim prac analityczno-koncepcyjnych, informacyjno-promocyjnych oraz koordynacyjnych w obszarach znajdujących się we właściwości poszczególnych resortów.

Rozdział I projektu Mapy drogowej "Zrównoważona produkcja przemysłowa" ma zwrócić uwagę na istotną rolę przemysłu w polskiej gospodarce oraz na nowe możliwości jego rozwoju. 

W rozdziale tym poruszono problem rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP). Jak piszą autorzy projektu, rozszerzona odpowiedzialność producenta (EPR - extended producer responsibility) to podejście, które zobowiązuje producenta do zebrania i zagospodarowania odpadów powstałych z takich samych produktów, jakie wprowadza na rynek. ROP nie tylko stanowi realizację zasady "zanieczyszczający płaci", ale także - a może przede wszystkim - ma być zachętą dla producenta do spojrzenia na cały cykl życia produktu. To bowiem już w fazie projektowania i produkcji można użyć surowców i technologii oraz wprowadzić takie rozwiązania konstrukcyjne i użytkowe, które pozwolą na zebranie większej ilości odpadów oraz na poddanie jak największej ich części recyklingowi.

W obecnym systemie regulacyjnym ROP wprowadzona jest w szczególności w odniesieniu do opakowań, pojazdów wycofanych z eksploatacji, zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego, opon, baterii i akumulatorów oraz olejów smarowych. Aby mogła być skutecznym narzędziem, ROP powinna z jednej strony nakładać jednoznaczne prawa i obowiązki dla producentów, z drugiej natomiast nie utrudniać prowadzenia działalności gospodarczej. ROP nie może być rozwiązaniem, którego realizacja jest jedynie niechcianym obowiązkiem przedsiębiorcy. Powinna być tak skonstruowana, aby być jednym z elementów prowadzenia działalności, przyczyniającym się do pozyskiwania dobrej jakości surowców do produkcji i zwiększania przewag konkurencyjnych nad innymi uczestnikami rynku.

Działania przewidziane w projekcie Mapy to m. in. przegląd regulacji dotyczących opakowań, pojazdów wycofanych z eksploatacji, zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego, opon, baterii i akumulatorów, a także olejów smarowych i preparatów smarowych oraz opracowanie propozycji zmian w polskich przepisach w celu ich dostosowania do wymagań prawa UE oraz ich ukierunkowania na stymulowanie transformacji w kierunku GOZ: przegląd ma pozwolić odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu obecne regulacje obejmują cały cykl życia produktów i wpisują się w koncepcję GOZ. 

Punktem wyjścia będzie definicja ROP, którą odnieść należy do każdego etapu cyklu życia produktu. Należy zatem ocenić i zaproponować zmiany wykraczające poza samo zagospodarowanie odpadów. Następnie ocenie należy poddać takie kwestie, jak odpowiedzialność poszczególnych podmiotów realizujących ROP, formuła organizacji odzysku i finansowanie. Analizie poddane powinny zostać także potencjalne oraz działające już obecnie alternatywne systemy zbierania i zagospodarowania poszczególnych typów odpadów. Efektem analizy ma być zestaw propozycji zmian legislacyjnych, w tym w szczególności dokonująca transpozycji do polskiego prawa przepisów dyrektyw odpadowych.

Rozdział II "Zrównoważona konsumpcja" pokazuje, jak duży potencjał istnieje na tym - dotychczas często pomijanym - etapie cyklu życia. Rozdział ten jest podzielony na 3 podrozdziały: Odpady komunalne, Marnotrawstwo żywności i Edukacja. We wszystkich tych dziedzinach dostrzegalna jest zarówno pilna konieczność działań, jak i potencjał bezpośredniego oddziaływania na konsumentów.

W 2016 r. zebrano w Polsce 11654 tys. ton odpadów komunalnych, z czego recyklingowi poddano 3244 tys. ton, kompostowaniu 1890 tys. ton, przekształceniu termicznemu 2266 tys. ton, a składowaniu 4255 tys. ton. 

Odbiegające od najwyższych poziomów europejskich i światowych poziomy zbierania i zagospodarowania odpadów komunalnych stanowią poważny problem w Polsce, zarówno z punktu widzenia środowiskowego, jak i gospodarczego. To ostatnie wiąże się z niewystarczającą podażą surowców wtórnych dla krajowej gospodarki. Działania wprowadzone przed kilku laty nie doprowadziły do znaczących zmian, co obrazują niekorzystne statystyki dot. odpadów. Dlatego też analizy wymaga, czy należy usprawniać obecnie działający system czy dokonać próby całkowitego jego przeformułowania. Kilkudziesięcioprocentowa redukcja poziomu składowania odpadów mogłaby być jednym z kół zamachowych rozwoju polskiej gospodarki, w szczególności z punktu widzenia obniżenia zapotrzebowania na surowce pierwotne na rzecz większego wykorzystania surowców wtórnych. 

Zgodnie z projektem Mapy Ministerstwo Środowiska przygotuje propozycje przepisów dotyczące odpadów niebezpiecznych: opracowana zostanie propozycja zmian legislacyjnych mających na celu wprowadzenie selektywnej zbiórki odpadów niebezpiecznych powstających w gospodarstwach domowych, a nieobjętych istniejącym systemem zbiórki

Ponadto zostanie dokonana inwentaryzacja strumieni odpadów komunalnych dotychczas nie ewidencjonowanych a mających znaczenie dla osiągania efektów w gospodarce odpadami: znaczna część odpadów komunalnych już dzisiaj poddawana jest procesom przygotowania do ponownego użycia lub recyklingu, nie będąc przy tym ujmowana w oficjalnych ewidencjach (np. butelki szklane zwracane w systemie kaucyjnym, odpady kuchenne i ogrodowe zagospodarowywane w przydomowych kompostownikach, złom komunalny trafiający do skupów).

Rozdział III "Biogospodarka" dotyczy gospodarowania surowcami odnawialnymi (cyklu biologicznego GOZ), które w polskich realiach mają duży potencjał. 

Biogospodarka, czyli cykl biologiczny w gospodarce, stanowi obok cyklu technologicznego jeden z dwóch filarów GOZ. Cykl biologiczny w GOZ związany jest z zarządzaniem zasobami odnawialnymi - czyli tzw. biomasą - w całym cyklu życia, tj. obejmuje ich przetwarzanie, produkcję dóbr (np. żywności, pasz, bioenergii), sprzedaż dóbr, fazę użytkową oraz zagospodarowanie odpadów organicznych. Biogospodarka stanowi podstawę funkcjonowania pierwszego sektora gospodarki, na który składają się rolnictwo, leśnictwo i rybactwo, a także wielu gałęzi drugiego sektora, w tym przemysłu spożywczego, paszowego, leśno-drzewnego, celulozowo-papierniczego, farmaceutycznego, tekstylnego, meblarskiego, budownictwa, biotechnologicznego, kosmetycznego, paliwowego, czy recyklingu organicznego.

Jednym z podstawowych źródeł biomasy jest produkcja rolnicza, która jest wykorzystywana w pierwszej kolejności do celów żywnościowych i następnie przemysłowych, a ostatecznie energetycznych. 

Obecnie, poza produkcją żywności, biomasę najczęściej wykorzystuje się w Polsce do celów energetycznych, głównie do bezpośredniego spalania oraz w stosunkowo małym stopniu do produkcji paliw płynnych. Spalanie nadającej się do innego wykorzystania biomasy nie wpisuje się w ideę GOZ, zgodnie z którą kluczowe jest, aby biomasa była jak najdłużej utrzymywana w obiegu gospodarczym, a jej wartość była maksymalizowana.

W Mapie drogowej GOZ skoncentrowano się z jednej strony na działaniach ogólnych mających na celu tworzenie warunków dla rozwoju biogospodarki w Polsce, a z drugiej strony na działaniach dotyczących rozwoju biogospodarki w wybranych obszarach, tj. w zakresie tworzenia lokalnych łańcuchów wartości, w przemyśle oraz w energetyce. 

Rozdział IV "Nowe modele biznesowe" wskazuje możliwości przeorganizowania sposobów funkcjonowania różnych uczestników rynku w oparciu o ideę GOZ.  Mapa drogowa GOZ odnosi się w przeważającej mierze do modeli biznesowych przedsiębiorstw, rozumianych jako suma zasobów i czynności, które jednocześnie służą dostarczaniu wartości dla klienta oraz „zamykaniu obiegu”.

Istnieje duży potencjał kooperacji między przedsiębiorcami działającymi zarówno w tej samej lub podobnej branży, jak i w różnych branżach. W ramach tej samej branży lub na pograniczu branż dużą szansę stanowi współpraca w klastrach, która może obejmować: współdzielenie narzędzi produkcji (np. dużych maszyn), których wolumen zużycia jest niski, lub wspólne działania badawczo-rozwojowe na rzecz zwiększania innowacyjności procesowej (w tym zwiększania wydajności produkcji), produktowej i organizacyjnej. Ponadto współpraca może być korzystna także dla uczestników rynku z różnych branż, np. w ramach symbiozy przemysłowej w myśl idei "twój odpad moim produktem".

Rozdział V dotyczy wdrażania i monitorowania GOZ.

JL