Cyrkularne tworzywa sztuczne w Polsce i w Europie
Nowe dane z raportu Plastics Europe "Tworzywa sztuczne w obiegu zamkniętym - analiza sytuacji w Europie" wskazują, że choć cyrkularność systemu tworzyw sztucznych przyspiesza, to wciąż jest dużo do zrobienia.
Na drodze do cyrkularnej gospodarki
Cyrkularna gospodarka tworzyw sztucznych to zrównoważony model, w którym tworzywa sztuczne dłużej pozostają w obiegu; zmniejsza się ich zużycie , są ponownie wykorzystywane, a po zakończeniu okresu użytkowania poddawane recyklingowi. Dzięki temu zostaje zachowana wartość odpadów tworzyw sztucznych jako zasobu, przy jednoczesnej redukcji emisji CO2 i unikaniu składowania odpadów tworzyw na wysypiskach, spalania lub zaśmiecania środowiska, także morskiego. W tegorocznym raporcie szczegółowo omówione zostały różne technologie recyklingu, a także produkcja tworzyw sztucznych z surowców niekopalnych, tj. tworzyw biopochodnych, tworzyw z przypisaną zawartością pochodzenia biologicznego (ang. bio-attributed plastics) oraz tworzyw pozyskanych poprzez wychwytywanie i wykorzystanie węgla.
Już wcześniej potwierdzono, że obieg zamknięty jest najszybszą, najtańszą, skuteczną i niezawodną metodą ograniczenia ilości odpadów tworzyw sztucznych i emisji gazów cieplarnianych pochodzących z systemu tworzyw sztucznych. Z raportu "Tworzywa sztuczne w obiegu zamkniętym - analiza sytuacji w Europie" widać, że w latach 2018–2022 transformacja systemu tworzyw sztucznych w kierunku cyrkularności znacznie przyspieszyła. Dowodzi tego m.in. wzrost dostępności materiałów z recyklingu odpadów pokonsumenckich o 70% od 2018 r. (6,8 mln ton w 2022 r.) , a także fakt, że cyrkularne tworzywa sztuczne stanowią obecnie 13,5% (7,3 mln ton) wszystkich tworzyw wykorzystywanych do produkcji plastikowych wyrobów i części w Europie. Tym samym europejski system tworzyw sztucznych jest już w ponad połowie drogi do osiągnięcia pośredniego celu wyznaczonego w mapie drogowej The Plastics Transition, zakładającego wykorzystanie cyrkularnych surowców w nowych produktach na poziomie 25% do 2030 r.
Natomiast poziom recyklingu w 2022 r. osiągnął 26,9% (8,7 mln ton) i po raz pierwszy w historii więcej odpadów tworzyw sztucznych jest poddawanych recyklingowi niż składowanych na wysypiskach. To znaczący krok na drodze do gospodarki obiegu zamkniętego tworzyw sztucznych w Europie.
Recykling głównym źródłem cyrkularnego surowca
W 2022 r. w Europie cyrkularne tworzywa sztuczne były produkowane z uwzględnieniem kilku źródeł surowca. Głównym z nich były odpady tworzyw przetworzone w recyklingu mechanicznym (13,2%), za 1% odpowiadały surowce pochodzenia biologicznego, a 0,1% pochodziło z recyklingu chemicznego. Wykorzystanie cyrkularnych tworzyw sztucznych różni się w zależności od sektora przemysłu wykorzystującego tworzywa. Największy popyt występuje w sektorze opakowań, budownictwie i rolnictwie. Na ich tle inne sektory, w tym motoryzacja oraz elektronika i elektronika, pozostają w tyle.
Zwiększenie poziomów recyklingu wymaga znacznego zwiększenia inwestycji w poprawę sortowania i zdolności produkcyjnych recyklingu, w tym recyklingu chemicznego. Innowacyjne technologie recyklingu chemicznego są koniecznym uzupełnieniem recyklingu mechanicznego, by możliwe było wykorzystanie potencjału surowcowego odpadów tworzyw sztucznych, zwłaszcza tych, które kierowane są obecnie na składowiska i do spalarni. Bardzo ważną rolę w zwiększeniu poziomów selektywnej zbiórki odpadów odgrywają i będą odgrywały w przyszłości udoskonalone modele rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP) oraz inne obowiązkowe środki zachęcające do sortowania odpadów zmieszanych. Zwiększanie popytu rynkowego na recyklaty tworzyw sztucznych może stanowić kluczową zachętę do niezbędnych inwestycji.
Wyzwania wciąż pozostają
Obok wskaźników dowodzących ogólnego postępu w zakresie cyrkularności, raport wskazuje także wyzwania, na które należy zwrócić szczególną uwagę. Na przykład spalanie z odzyskiem energii zwiększyło się o ponad 15% od 2018 r. (16 mln ton w 2022 r.), a około 25% odpadów tworzyw sztucznych w dalszym ciągu trafia na składowiska (7,6 mln ton w 2022 r.), podczas gdy spora część tych odpadów mogłaby trafić do recyklingu. Autorzy raportu podkreślają, że bez pilnych działań pozwalających zwiększyć dostępność cyrkularnych surowców nie będzie można utrzymać obecnego tempa postępu i zrealizować ani odgórnych europejskich, ani oddolnych branżowych celów cyrkularności.Wśród wyzwań sygnalizowanych w raporcie należy wymienić także powiększającą się lukę konkurencyjną pomiędzy Europą a resztą świata. Udział Europy w światowej produkcji tworzyw sztucznych spadł z 22% w 2006 r. (53,9 mln ton) - czyli od kiedy Plastics Europe zaczęło publikować dane dotyczące światowej produkcji - do 14% w 2022 r. (58,8 mln ton). Chiny, Ameryka Północna i Bliski Wschód odpowiadają kolejno za 32%, 17% i 9% produkcji. Europa staje się coraz bardziej zależna od importu surowców i wyrobów, z których część niekoniecznie spełnia unijne standardy zrównoważonego rozwoju. Zdolność europejskich producentów tworzyw sztucznych (a także wielu sektorów opierających się na tworzywach sztucznych) do inwestowania w obieg zamknięty może zostać osłabiona, stąd przywrócenie konkurencyjności europejskiego sektora tworzyw sztucznych staje się fundamentalną kwestią dla gospodarki UE.
Cyrkularne tworzywa w Polsce
Według danych za 2022 r. w Polsce wyprodukowano 2365 tys. ton tworzyw sztucznych. 69,3% z nich pochodziło z surowców kopalnych, 19,2% z surowców z recyklingu odpadów pokonsumenckich, a 11,5% z surowców z recyklingu odpadów prekonsumenckich. Polscy przetwórcy wykorzystali zaś 3896 tys. ton tworzyw sztucznych, w tym 83,6% z surowców kopalnych, 10% z surowców z recyklingu odpadów pokonsumenckich, 6,2% z surowców z recyklingu odpadów prekonsumenckich oraz 0,2% z surowców biopochodnych. Łącznie w nowych produktach i częściach z tworzyw sztucznych w Polsce w 2022 r. ze źródeł cyrkularnych pochodziło 10,2% surowców.
Więcej do zrobienia w fazie end-of-life
Raport wykazał, że w Europie po raz pierwszy udział pokonsumenckich odpadów tworzyw sztucznych zebranych selektywnie był nieco wyższy niż udział odpadów zbieranych ze strumieni zmieszanych i wyniósł 50,7% (16,4 mln ton). W Polsce w dalszym ciągu więcej odpadów tworzyw trafia do odpadów zmieszanych niż do zbiórki selektywnej, której udział wynosi 43,1%. Jest to zjawisko niekorzystne i wymaga zdecydowanych działań naprawczych, zwłaszcza jeśli uwzględnimy fakt, że dla odpadów tworzyw sztucznych zbieranych selektywnie recykling osiąga w Polsce ponad 15 razy wyższy poziom niż dla odpadów ze strumieni zmieszanych.
Ciągle jeszcze zbyt dużo odpadów trafia także do spalarni i na składowiska, mimo negatywnego wpływu na środowisko tych procesów oraz utratę cennego materiału. Podczas gdy od 2018 r. w Europie spalanie z odzyskiem energii zwiększyło się o 15%, w Polsce wzrost ten był jeszcze wyższy i wyniósł o 24% więcej niż w 2018 r. Składowanie pokonsumenckich odpadów tworzyw sztucznych w Europie systematycznie spada (-6% w porównaniu do 2018 r.). Choć trend jest pozytywny, to jednak raport podkreśla, że w dalszym ciągu zbyt duże ilości odpadów tworzyw sztucznych zagospodarowywane są przez składowanie - w roku 2022 w Europie było to 25%. W Polsce natomiast wartość ta w 2022 r. wyniosła 43,6%. Co więcej, nie obserwujemy w tym obszarze spadków, wręcz przeciwnie - od 2016 r. ilość odpadów pokonsumenckich kierowanych na składowiska wzrasta. Niepożądana tendencja dotyczy niestety również odpadów zbieranych selektywnie - w 2022 r. w Europie nadal 11% tego typu odpadów poddano składowaniu, mimo że dyrektywa w tej sprawie wprowadza zakaz składowania odpadów zbieranych selektywnie od 2030 r. W Polsce było to aż 26%.
Cyrkularność a sytuacja ekonomiczno-gospodarcza
Mimo postępów w zakresie cyrkularności, statystyki ekonomiczno-gospodarcze dla Polski wskazują na niejednoznaczną kondycję branży tworzyw sztucznych. Z danych Eurostatu wynika, że w 2023 r. produkcja przemysłowa w Polsce spadła o 1% w porównaniu z rokiem ubiegłym, a produkcja przemysłu chemicznego (do którego zalicza się produkcja polimerów), spadła o 8%. W przypadku produkcji wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych od lipca do września 2023 r. pojawiły się pewne pozytywne impulsy, jednak od października produkcja znów zaczęła spadać. Wyrównane sezonowo wskaźniki dla tego sektora przez większość 2023 r. pozostawały w stagnacji. Polska pozostaje importerem netto tworzyw sztucznych w formach podstawowych, a eksporterem netto wyrobów z tworzyw z bilansem handlowym wynoszącym odpowiednio -3 076 tys. ton i 1 098 tys. ton. Na kondycję polskiej gospodarki bezpośredni wpływ ma także - niewykazująca aktualnie znaczącej poprawy - sytuacja gospodarki niemieckiej; Niemcy są naszym głównym partnerem handlowym w imporcie i eksporcie zarówno w przypadku produkcji tworzyw, jak i wyrobów z tworzyw sztucznych i gumy. Również dane GUS potwierdzają spadkowe tendencje. Obserwowane wyraźne spadki wielkości produkcji w 1. i 4. kwartale roku 2023, zarówno w całym sektorze przetwórstwa przemysłowego, jak i sektorze produkcji wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych, kontynuowane były w 1. kwartale 2024 r.
