Koncepcja gospodarki o obiegu zamkniętym coraz wyraźniej przenika praktykę polskich przedsiębiorstw, startupów i środowiska akademickiego. W podejściu tym odchodzi się od postrzegania odpadów jako problemu, a traktuje je jako zasób, który można ponownie włączyć do obiegu materiałowego lub produktowego. W centrum uwagi znajduje się nie tylko pozyskiwanie nowych surowców, lecz przede wszystkim inteligentne projektowanie istniejących produktów i systemów. Tegoroczna, dziewiąta edycja konkursu Stena Circular Economy Award – Lider Gospodarki Obiegu Zamkniętego pokazała, że cyrkularność przestała być dodatkiem do działalności biznesowej, a staje się jednym z filarów strategii rozwoju wielu organizacji.
Zmiana ta jest odpowiedzią na rosnącą presję na zasoby naturalne i konieczność ograniczenia ich eksploatacji. Nowoczesne podejście do projektowania produktów i usług coraz częściej zakłada ich dłuższe użytkowanie, możliwość naprawy, ponownego wykorzystania oraz efektywnego recyklingu materiałów po zakończeniu cyklu życia. Innowatorzy na polskim rynku poszukują rozwiązań, które umożliwiają wydłużenie czasu eksploatacji wyrobów, odzysk cennych surowców z już wprowadzonych na rynek produktów oraz ograniczenie powstawania odpadów u źródła. W praktyce oznacza to m.in. rozwój usług naprawczych, modeli udostępniania zamiast posiadania, wdrażanie systemów zwrotu i redystrybucji oraz stosowanie materiałów nadających się do przetworzenia lub bezpiecznego powrotu do środowiska.
Urban mining i projektowanie pod kątem odzysku surowców
Jednym z ważnych kontekstów rozwoju gospodarki cyrkularnej jest zjawisko określane jako urban mining. Uświadamia ono, że istniejąca infrastruktura, produkty i urządzenia już obecne w obiegu stanowią znaczące źródło surowców, które mogą zostać odzyskane i ponownie wykorzystane. W praktyce są to m.in. metale, komponenty elektroniczne oraz inne materiały możliwe do wydobycia z wyrobów po zakończeniu ich użytkowania.
Skala tego potencjału jest dobrze widoczna na przykładzie urządzeń elektronicznych. Z jednej tony zużytych telefonów komórkowych można odzyskać około 340 g złota, 3,5 kg srebra oraz ponad 100 kg miedzi. Pokazuje to, że właściwie zaprojektowane systemy zbierania, demontażu i odzysku mogą realnie ograniczyć konieczność sięgania po surowce pierwotne. Projektowanie produktów w taki sposób, aby możliwe było ich łatwe rozłożenie na części składowe i efektywne wydzielenie frakcji materiałowych, staje się jednym z kluczowych narzędzi ochrony zasobów.
Takie podejście ma również istotny wymiar biznesowy. Firmy, które projektują wyroby z myślą o demontażu i odzysku, mogą zmniejszać zależność od niestabilnych dostaw surowców zewnętrznych oraz ograniczać ryzyka związane z wahaniami cen materiałów. Jednocześnie redukują presję na środowisko wynikającą z wydobycia i przetwarzania surowców pierwotnych. Rozwiązania tego typu wpisują się w założenia gospodarki o obiegu zamkniętym, w której maksymalizuje się wartość zasobów w czasie, a procesy produkcyjne i konsumpcyjne są powiązane z systemami odzysku.
Zmiana oczekiwań konsumentów i rola rynku
Transformacja w kierunku cyrkularności nie ogranicza się do obszaru technologii czy procesów przemysłowych. Istotnym czynnikiem zmiany są ewoluujące postawy konsumentów, którzy coraz częściej oczekują rozwiązań umożliwiających dłuższe, bardziej odpowiedzialne korzystanie z produktów. Coraz mniej akceptowalne staje się podejście, w którym sprzęt po pojedynczej awarii staje się bezużyteczny.
Na znaczeniu zyskują więc produkty projektowane modułowo, ułatwiające naprawę i wymianę części, a także systemy umożliwiające zwrot wyrobów do producenta lub odpowiedzialne przekazanie ich do recyklingu. W praktyce przekłada się to na rosnące zainteresowanie usługami serwisowymi, programami odkupu, rynkami wtórnymi oraz modelami opartymi na współdzieleniu i wypożyczaniu. Tego typu rozwiązania wpływają zarówno na ograniczenie ilości odpadów, jak i na zmianę sposobu postrzegania produktu, który przestaje być elementem jednorazowej konsumpcji.
IX edycja Stena Circular Economy Award
Na tym tle rozstrzygnięta została IX edycja konkursu Stena Circular Economy Award – Lider Gospodarki Obiegu Zamkniętego, organizowanego od 2017 r. W tegorocznej odsłonie napłynęło blisko 80 zgłoszeń. Kapituła konkursu oceniała projekty reprezentujące wysoki poziom merytoryczny i wyłoniła trzech laureatów tytułu Lidera Gospodarki Obiegu Zamkniętego oraz przyznała pięć wyróżnień.
Znaczenie tegorocznych inicjatyw dla rynku podkreśla Piotr Bruździak, dyrektor ds. sprzedaży i operacji w Stena Recycling, przedstawiciel kapituły konkursu. Zwraca on uwagę na mierzalne efekty środowiskowe i biznesowe wynikające z wdrażania rozwiązań cyrkularnych. W jego ocenie tegoroczne zgłoszenia pokazują, że przejście na wyższe poziomy hierarchii postępowania z odpadami, takie jak ponowne użycie czy recykling, może równocześnie przynosić korzyści środowiskowe i wspierać konkurencyjność przedsiębiorstw. Jak podkreśla, rozwiązania te mogą być skalowane i wdrażane na szeroką skalę.
Liderzy i wyróżnieni w kategoriach konkursowych
W kategorii Przedsiębiorstwa wdrażające praktyki GOZ tytuł Lidera Gospodarki Obiegu Zamkniętego przyznano firmie Decathlon za projekt „Cyrkularne modele biznesowe w Decathlon Poland”. Jury doceniło kompleksowy ekosystem usług wydłużających życie produktów, obejmujący m.in. naprawę, wypożyczanie oraz odsprzedaż używanych wyrobów. Model ten wpisuje się w trend przechodzenia od sprzedaży wyłącznie nowych produktów do oferowania pełnego cyklu usług zorientowanych na maksymalne wykorzystanie ich funkcjonalności.
W tej samej kategorii wyróżnienia otrzymały dwa podmioty. Firma Enverde została doceniona za rozwiązanie Cellsorb Circular Paper Pad, czyli w pełni kompostowalny, celulozowy wkład absorpcyjny. Zastosowanie materiału o takim profilu umożliwia ograniczenie odpadów tworzywowych i ułatwia zagospodarowanie pozostałości po zakończeniu użytkowania. Wyróżnienie przyznano również sieci Żabka Polska za system polityk środowiskowych integrujący wymagania gospodarki o obiegu zamkniętym w całym łańcuchu wartości. Obejmuje to podejście do surowców, opakowań, logistyki oraz procesów operacyjnych z uwzględnieniem założeń GOZ.
W kategorii Start-upy wdrażające cyrkularne rozwiązania tytuł Lidera zdobył Rebench za rozwiązanie wspierające przedsiębiorstwa w wydłużaniu cyklu życia wyposażenia biurowego. Kluczowe elementy podejścia to cyfrowa inwentaryzacja sprzętów, ich renowacja oraz redystrybucja, co umożliwia ponowne wykorzystanie mebli i elementów wyposażenia zamiast ich utylizacji. Projekt ten pokazuje, w jaki sposób technologie cyfrowe można łączyć z praktykami ponownego użycia wyposażenia.
Wyróżnienie w tej kategorii otrzymał projekt TerraLight. Inicjatywa ta redefiniuje rynek zniczy i lampionów, wykorzystując ziemię jako podstawowy surowiec w duchu idei zero waste. Zastosowanie tego typu materiału ma na celu ograniczenie odpadów powstających po zużyciu tradycyjnych produktów, a jednocześnie wpisuje się w trend poszukiwania alternatywnych rozwiązań materiałowych.
W kategorii studenckiej tytuł Lidera zdobył Mateusz Rembowski za projekt „Aqua-Loop” opisujący innowacyjny system odzysku wody w gospodarstwach domowych. Rozwiązanie to koncentruje się na ponownym wykorzystaniu wody, co z punktu widzenia gospodarki cyrkularnej oznacza zmniejszenie zużycia zasobów wodnych oraz ograniczenie ilości ścieków.
Kapituła przyznała także dwa wyróżnienia w tej kategorii. Projekt Julii Agaty Czyż dotyczy wykorzystania fusów kawowych jako surowca do produkcji kubków biokompozytowych. Jest to przykład podejścia, w którym odpady z sektora gastronomicznego stają się komponentem nowego materiału. Z kolei projekt Marceliny Reminger koncentruje się na zastosowaniu wytłoków winogron w branży kosmetycznej, co stanowi przykład zagospodarowania produktów ubocznych z przetwórstwa spożywczego w innym sektorze gospodarki.
Przykłady te pokazują szerokie spektrum działań, od kompleksowych systemów usługowych dużych firm, przez wyspecjalizowane produkty startupów, po koncepcje studenckie wykorzystujące odpady jako surowiec do tworzenia nowych wyrobów. Wspólnym mianownikiem jest zmiana podejścia do zasobów oraz projektowanie z myślą o pełnym cyklu życia produktu i materiału.
Cyrkularność jako element strategii rozwoju
Sukces tegorocznych laureatów wskazuje, że gospodarka o obiegu zamkniętym staje się jednym z nowych standardów polskiej innowacyjności. Zmiany dotyczą zarówno dużych przedsiębiorstw działających na skalę krajową i międzynarodową, jak i młodych firm technologicznych oraz środowiska akademickiego. Niezależnie od skali działalności, każdy krok w stronę cyrkularności ma znaczenie dla ograniczania presji na środowisko, stabilizacji dostępu do surowców oraz kształtowania nowych modeli biznesowych.
Konkurs Stena Circular Economy Award – Lider Gospodarki Obiegu Zamkniętego od dziewięciu lat pełni funkcję platformy wymiany wiedzy oraz prezentacji najlepszych praktyk na rynku polskim. Inicjatywa ta przyczynia się do upowszechniania rozwiązań ograniczających marnotrawstwo zasobów i promujących podejście, w którym każdy raz wprowadzony na rynek gram surowca jest traktowany jako wartość, a nie obciążenie. W efekcie cyrkularność staje się istotnym elementem strategii rozwoju coraz większej liczby organizacji, także w sektorach silnie korzystających z surowców i materiałów, takich jak przemysł przetwórstwa tworzyw sztucznych i branża opakowań.
