Aktualny stan regulacji UE dotyczących branży tworzywowej
Do najważniejszych zagadnień związanych z tworzywami sztucznymi należą aktualnie Plastic Levy, Green Deal, dyrektywa Single Use Plastics oraz inicjatywa Circular Plastics Alliance.
20 kwietnia 2021 r. w ramach wydarzenia online Innoform przeznaczonego dla branży narzędziowo-przetwórczej odbyła się konferencja międzynarodowa, której jeden z paneli dyskusyjnych poświęcony został zagadnieniom ekoprojektowania i gospodarki o obiegu zamkniętym w kontekście wyzwań dla wspomnianego sektora.
Ostatnie kilkanaście miesięcy to dla branży przetwórstwa tworzyw sztucznych nie tylko konsekwencje zawirowań w gospodarce będące następstwem obostrzeń związanych z epidemią COVID-19, ale również (a może przede wszystkim) głęboka dyskusja dotycząca negatywnego wpływu odpadów na stan środowiska naturalnego. W efekcie mamy do czynienia nie tylko z zupełnie nowym podejściem Unii Europejskiej do kwestii zarówno tworzyw sztucznych jak i odpadów, ale też generalnie z promowaniem przez Unię przejścia od gospodarki liniowej do modelu gospodarki o obiegu zamkniętym. Do głównych aktorów tego procesu transformacyjnego należą z pewnością tworzywa sztuczne, najbardziej powszechny surowiec służący do wytwarzania większości wyrobów codziennego użytku.
Nie zawsze jednak odgrywają one rolę negatywną. We wszystkich dokumentach, poruszających kwestie nowych regulacji, tworzywa sztuczne są wymieniane jako materiał bardzo istotny dla współczesnej gospodarki, bez którego trudno byłoby się obejść. Do najważniejszych zagadnień w kontekście tworzyw sztucznych należą z pewnością Plastic Levy - opłata z tytułu tworzyw sztucznych niepoddanych recyklingowi, Green Deal, dyrektywa Single Use Plastics oraz inicjatywa Circular Plastics Alliance. Tym czterem aktualnym kwestiom została więc poświęcona prelekcja, którą podczas II panelu konferencji wygłosił Robert Szyman, dyrektor generalny Polskiego Związku Przetwórców Tworzyw Sztucznych.
Plastic Levy w budżecie UE 2021-2027
W lipcu 2020 r. państwa członkowskie UE, przy wsparciu Parlamentu Europejskiego, zgodziły się na nałożenie „podatku” na niepoddane recyklingowi opakowania z tworzyw sztucznych. Założono, że łącznie wkłady krajowe powinny generować około 6,6 mld euro rocznie dla budżetu UE.
Chociaż część mediów donosi, że Komisja Europejska przedstawiła podatek jako „wkład do budżetu UE mający zachęcić państwa członkowskie do zwiększenia recyklingu odpadów z tworzyw sztucznych”, europejscy przedstawiciele przemysłu tworzyw sztucznych ostrzegają, że może on mieć wręcz odwrotny skutek. Dalsze środki fiskalne nie są najskuteczniejszym narzędziem stymulującym innowacje i inwestycje potrzebne do osiągnięcia zamierzonych celów politycznych Zielonego Ładu [1]. W ocenie Roberta Szymana, podatek służy dofinansowaniu budżetu UE na odbudowę i wzrost konkurencyjności gospodarki UE.
15 grudnia ub.r. Komisja Europejska opublikowała decyzję ws. tej opłaty, nazwanej Plastic Levy. Komisja zdecydowała o zastosowaniu jednolitej stawki opłaty dla wszystkich krajów UE. Państwa członkowskie zapłacą 0,80 euro za każdy kilogram masy odpadów opakowaniowych z tworzyw sztucznych wytworzonych w danym kraju, która nie została poddana recyklingowi. Plastic Levy obowiązuje od 1 stycznia 2021 r. i ma charakter retroaktywny. Oznacza to, że niezależnie od terminu przyjęcia unijnej decyzji przez dany kraj członkowski, opłata naliczy się automatycznie od początku roku.
W kwestii nowej kategorii dochodów budżetu UE pojawiło się wiele informacji, bardzo często sprzecznych lub po prostu niezgodnych z prawdą. Jeżeli chodzi o opłatę Plastic Levy, to należy jeszcze raz jasno podkreślić, że nie oznacza ona wprowadzenia unijnego „podatku od plastiku”. Nowa kategoria dochodów budżetu UE nie stanowi też w całości dodatkowego obciążenia dla Polski (w przypadku niewprowadzenia opłaty od plastiku, część tej kwoty i tak zostałaby poniesiona przez Polskę zgodnie z udziałem PL w DNB UE). Wpłata dokonywana będzie z budżetu państwa przez Ministerstwo Finansów, tak jak odbywa się to do tej pory w odniesieniu do pozostałych elementów składki członkowskiej. MF podkreśla, że utworzenie nowej kategorii dochodów budżetu UE nie oznacza wprowadzenia unijnego podatku od plastiku oraz nałożenia bezpośrednio na konsumentów lub producentów plastiku nowych obowiązków lub obciążeń fiskalnych. Wiceminister finansów Piotr Patkowski oznajmił, że nowy zasób własny ma zachęcać państwa członkowskie do zwiększania poziomu recyklingu odpadów z tworzyw sztucznych lub/i zmniejszać ilość odpadów nieprzetworzonych, celem ograniczenia negatywnych skutków wpłaty od plastiku dla budżetów państw członkowskich [2], co wydaje się być swobodną interpretacją.
Na wykresie przedstawiono poziom recyklingu odpadów opakowaniowych, gdyż opłata Plastic Levy dotyczy niezagospodarowanych odpadów opakowaniowych z tworzyw sztucznych.
Plastic Levy w Polsce
Zgodnie z danymi Eurostatu, poziom recyklingu w Polsce wyniósł w 2018 r. około 38%. Jednak tak naprawdę wiarygodnych wyników możemy spodziewać się dopiero wtedy, kiedy wprowadzony zostanie zamknięty system elektroniczny potwierdzania odzysku i recyklingu i ujednolicona zostanie dla wszystkich krajów członkowskich metodologia obliczania poziomów recyklingu.
Zdaniem Roberta Szymana, zmiana sposobu liczenia dotknie wszystkie kraje UE, dlatego że przesuwa się poziom pomiaru. Polskę dotknie natomiast elektroniczny BDO, gdzie może się okazać, że deklarowane 38% nie ma wiele wspólnego z rzeczywistością.
Tę tezę potwierdza raport Najwyższej Izby Kontroli z października 2020 r., według którego problemy związane z zagospodarowaniem odpadów z tworzyw sztucznych są obecnie znacznie większe, niż wskazują na to dostępne dane sprawozdawcze. Przyjęty system raportowania danych nie pozwala na ustalenie wprost m.in. ilości wytworzonych odpadów z tworzyw sztucznych oraz zidentyfikowanie pełnego i ostatecznego sposobu ich zagospodarowania, a działania skontrolowanych podmiotów publicznych - zwłaszcza na szczeblu krajowym - są niewystarczające do przeprowadzenia rzetelnej i kompleksowej analizy dotyczącej postępowania z odpadami z tworzyw sztucznych oraz identyfikacji problemów z tym związanych [3].
W kwestii szczegółowego obliczenia wysokości opłaty, którą będzie musiała z tytułu Plastic Levy ponieść Polska, brak jest jeszcze w tej chwili konkretnych punktów odniesienia. Państwa, które mają PKB na mieszkańca niższe niż średnia unijna, wynegocjowały specjalną obniżkę opłaty. Dla Polski oznacza to oszczędność 117 mln euro rocznie. Szacowana wysokość opłaty Plastic Levy, którą będzie musiała ponieść Polska wynosić będzie (nie uwzględniając rabatu) 511 mln euro (wg danych GUS), bądź 535 mln euro (wg Eurostatu).
Plastic Levy w pozostałych krajach członkowskich UE
Ponad połowa państw członkowskich zadeklarowała, że opłata nie zostanie w żaden sposób transponowana do systemów wewnętrznych. Irlandia, Grecja, Chorwacja, Irlandia, Litwa, Niemcy i Francja oraz Szwecja oficjalnie ogłosiły, że pokryją opłatę z budżetów krajowych. Brak wprowadzenia tej opłaty zadeklarowały Holandia, Szwajcaria, Dania, Luksemburg, Szwajcaria, Dania, Finlandia i Bułgaria. Spór polityczny w kwestii nowej daniny toczy się w Austrii, gdzie szef koalicji rządzącej chce wprowadzić podatek, podczas gdy konserwatyści są temu przeciwni. Wprowadzenie podatku jest jednak mało prawdopodobne - uwaga opinii publicznej skupia się obecnie na ograniczeniu skutków pandemii.
W niektórych krajach Unii Europejskiej mają jednak miejsce próby przerzucenia opłaty na przedsiębiorców. We Włoszech uchwalono podatek w wysokości 0,45 euro za każdy kilogram tworzywa sztucznego zawartego w produkcie, z wyłączeniem ilości wykorzystanego tworzywa pochodzącego z recyklingu. Opłata będzie nakładana nie tylko na produkty SUP, ale też na papier, tekturę, metale i inne. Podatek miał zacząć obowiązywać od początku tego roku, jednak ze względu na epidemię termin jego wdrożenia przesunięto na lipiec 2021 r. W Hiszpanii podatek ma obowiązywać również od lipca br. Stawka ma wynosić 0,45 euro za kilogram. Nie sprecyzowano sposobu naliczania opłaty w zależności od zawartości procentowej materiałów z recyklingu w produkcie. Dyskusja w tej kwestii trwa. Z kolei w Słowenii wydzielono oddzielną kategorię materiałową dla kompozytów. Zostaną one opodatkowane stawką 23,8 euro za tonę. Pozostałe tworzywa są opodatkowane opłatą w wysokości 25 euro za tonę. Z kolei wprowadzenie papieru powlekanego tworzywem sztucznym jest obłożone podatkiem rzędu 238 euro za tonę.
Zielony Ład (Green Deal)
Europejski Zielony Ład dla Unii Europejskiej (UE) i jej obywateli to zobowiązanie Komisji Europejskiej do rozwiązania problemów związanych z klimatem i środowiskiem naturalnym. Green Deal zawiera plan działań umożliwiających efektywne wykorzystanie zasobów, dzięki przejściu na czystą gospodarkę o obiegu zamkniętym oraz przeciwdziałanie utracie różnorodności biologicznej i zmniejszenie poziomu zanieczyszczeń. Znajdują się w nim konieczne działania i inwestycje, które spowodują, że do 2050 r. Europa ma być kontynentem neutralnym dla klimatu. Wpływ Zielonego Ładu na gospodarkę odpadową i promocja hasła „Najlepszy odpad to ten, którego nie ma” skutkować będzie koniecznością zrewidowania ponad 300 obowiązujących obecnie regulacji prawnych, co niewątpliwie będzie się wiązało z wytężoną pracą legislacyjną.
Konsekwencją wprowadzenia Zielonego Ładu w gospodarce będzie istotna zmiana modeli biznesowych, polegająca na wprowadzeniu do nich pozycji kosztu środowiskowego, obecnie nie branego pod uwagę. Sprzyjać temu może pojawienie się tzw. zielonych certyfikatów na wzór tych, które istnieją już w branży AGD. Istotną zmianą będzie kwestia mierzenia wpływu na środowisko całego produktu, a nie tylko jego poszczególnych elementów. W branży opakowaniowej oznacza to, że ślad środowiskowy (Product Environmental Footprint) mierzony będzie łącznie, tj. produktu spożywczego wraz z jego opakowaniem.
W konsekwencji projektowanych zmian, będących wynikiem wdrażania Zielonego Ładu UE, już w 2023 r. produkty wprowadzane na rynek UE będą musiały być zrównoważone, zaś wymóg ekoprojektowania obejmie wszystkie wyroby. Wymogi szczegółowe zostaną opracowane m.in. dla branży produkcji baterii i akumulatorów, motoryzacyjnej, opakowań, tekstylnej (w której recykling kształtuje się na poziomie kilku procent), elektroniki. Od 2024 r. obowiązywać będą minimalne procentowe poziomy udziału recyklatu w opakowaniach z tworzyw sztucznych.
Obecnie około 6% recyklatów ponownie znajduje się w wyrobach opakowaniowych. Formaty opakowań, których będzie dotyczył wymóg, nie zostały jeszcze określone. Spodziewać się również należy, że niektóre branże zostaną obarczone obowiązkiem stosowania opakowań do ponownego użycia. Wymóg może dotyczyć wybranych sektorów.
Przegląd PPWD
Celem rewizji dyrektywy w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych (The European Packaging and packaging waste directive 94/62/EC) jest wprowadzenie regulacji dotyczącej celu, aby do 2030 r. wszystkie opakowania nadawały się do ponownego użycia lub recyklingu w efektywny sposób. Komisja rozpoczęła konsultacje społeczne, które zakończyły się w styczniu, a ich wyniki nie są jeszcze publicznie dostępne. Do głównych aspektów, na których skupia się komisja, należą overpacking oraz zawartość recyklatu w opakowaniu. Overpacking to zjawisko nadmiernego i zbędnego użycia opakowań, np. stosowania za dużych opakowań w stosunku do zawartości (najczęściej w celach marketingowych), co w skali makro generuje tony dodatkowych odpadów.
W kwestii zawartości materiałów pochodzących z recyklingu, dyrekcja generalna Komisji Europejskiej odpowiadająca za politykę UE w dziedzinie środowiska jest w kontakcie z przemysłem, reprezentowanym przez sojusz Circular Plastics Alliance.
Dyrektywa SUP
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2019/904 z 5 czerwca 2019 r. w sprawie zmniejszenia wpływu niektórych produktów z tworzyw sztucznych na środowisko, nazywana Dyrektywą Single Use Plastics, została przyjęta 5 czerwca 2019 r. przez Parlament Europejski oraz Radę Unii Europejskiej. Jest to akt prawny wiążący dla wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej, w tym także dla Polski.
Aktualny stan prac w kwestii wytycznych
Według planów sformułowanych przez organy Unii Europejskiej w treści dyrektywy SUP, założenia wyrażone w akcie mają zostać wprowadzone do systemów prawnych państw członkowskich do 3 lipca 2021 r. Choć znane są jej ogólne założenia i cele, wiele praktycznych aspektów jej stosowania wciąż pozostaje niewiadomą. Nowe reguły zależą przede wszystkim od regulacji krajowych, jakie zostaną przyjęte w celu realizacji postanowień Dyrektywy. Od tych decyzji będzie zależała wykładnia szerokich pojęć zawartych w treści dyrektywy na gruncie prawa polskiego.
Projekt ustawy o zmianie ustawy o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej oraz niektórych innych ustaw Ministerstwo Klimatu i Środowiska 1 kwietnia skierowało do 21-dniowych konsultacji. Celem tej nowelizacji jest przeniesienie do polskiego prawa, do 3 lipca 2021 r., przepisów Dyrektywy SUP. Minister Ozdoba ma wątpliwości co do wymienionej daty wprowadzenia przepisów w Polsce. Jako powody podaje epidemię COVID, konieczność ustaleń z przemysłem oraz brak precyzyjnych wytycznych UE.
W konsultacjach aktywnie uczestniczył Polski Związek Przetwórców Tworzyw Sztucznych, czego efektem jest szereg uwag skierowanych do Ministerstwa Klimatu i Środowiska oraz Ministerstwa Rozwoju, Pracy i Technologii. PZPTS krytykuje m.in. fiskalne podejście do kwestii dotyczącej ograniczenia zużycia wybranych jednorazowych produktów z tworzyw sztucznych. Zdaniem Związku, opłaty zawarte w projekcie ustawy dla przedsiębiorców takie jak: opłata od kubków i opakowań na wynos w wysokości złotówki za sztukę, opłata od wszystkich produktów SUP w wysokości 0,01% od przychodu od sprzedaży przeznaczona na edukację, czy też opłata od wszystkich produktów SUP z tytułu ROP w wysokości 0,05 złotego za sztukę są zawoalowaną formą wprowadzenia nowych parapodatków. I jakkolwiek wnioskodawcy deklarują, że proponowana opłata z tytułu wprowadzania kubków i pojemników z tworzywa sztucznego ma na celu zniechęcenie konsumentów do nabywania opakowań jednorazowego użytku z tworzywa sztucznego na rzecz produktów z alternatywnych materiałów lub tych wielokrotnego stosowania, to w opinii PZPTS jest ona nieproporcjonalna do celu.
Celem dyrektywy jest zmniejszenie zużycia kubków plastikowych oraz określonego typu opakowań przeznaczonych do posiłków gotowych do spożycia, a nie wyłączenie ich z obrotu. Zdaniem PZPTS, w przypadku wysokiej opłaty będzie to oznaczało ich całkowite usunięcie z rynku. Obecnie nie ma powszechnie dostępnych jednorazowych alternatyw niezawierających tworzyw sztucznych (kubki papierowe posiadają w składzie tworzywo, w przeciwnym wypadku nie spełniają warunku szczelności; kubki z tworzyw pochodzenia roślinnego, np. PLA, są także objęte dyrektywą; opakowania jednorazowe z papieru i pulpy nie są powszechnie dostępne i nie zostały przeanalizowane pod kątem bezpieczeństwa dla konsumentów). Natomiast wielorazowe alternatywy wymagają odpowiedniego zaplecza sanitarnego, które w większości placówek obecnie nie istnieje. Zgodnie z dyrektywą, środki przyjęte przez kraj członkowski muszą być proporcjonalne i niedyskryminujące (art. 4.1 dyrektywy).
PZPTS w uwagach przesłanych do obydwu ministerstw w połowie kwietnia tego roku postuluje zniesienie tej opłaty oraz wprowadzenie obowiązku ewidencji od 3 lipca 2021 r. Po analizie półrocza 2021 należałoby, zdaniem Związku, wprowadzić rozporządzeniem odpowiednie narzędzia począwszy od 3 lipca 2022 r., adekwatne do konkretnego planu ograniczenia zużycia do 2026 r.
Przepisy dotyczące znakowania w ramach dyrektywy SUP
Projekt Wytycznych narzuca też obowiązek oznaczania w widoczny, czytelny i nieusuwalny sposób wyrobów zawierających tworzywa sztuczne, takich jak podpaski, tampony, nawilżane chusteczki, wyroby tytoniowe z filtrami i filtry oraz kubki na napoje. Oznakowanie ma na celu poinformowanie konsumentów o obecności tworzyw sztucznych w produkcie, a także zniechęcenie do wyrzucania odpadu do środowiska. Przepisy dotyczące znakowania opublikowano 18 grudnia ub.r. z wieloma poprawkami w stosunku do pierwotnej wersji roboczej i kilkoma niepraktycznymi rozwiązaniami. 5 marca br. opublikowano sprostowanie z powodu błędów w definicjach językowych.
Wymogi dotyczące oznaczania (drukowanego lub wytłoczonego/grawerowanego) będą miały zastosowanie do kubków na napoje i chusteczek nawilżanych od lipca 2021 r. Oznakowanie można również nanosić za pomocą naklejek do lipca 2022 r. Obowiązek oznaczania nie obejmuje jednak produktów już wprowadzonych na rynek. W celu dalszej dystrybucji wystarczy po raz pierwszy wprowadzić produkt na rynek krajowy przed lipcem 2021 r., aby umożliwić jego obrót w odpowiednim państwie. Mimo że oba akty zostały opublikowane, Komisja Europejska i państwa członkowskie nadal dyskutują o oznakowaniu i jego konstrukcji.
Circular Plastics Alliance
Inicjatywa Circular Plastics Alliance została powołana 11 grudnia 2018 r. pod patronatem Komisji Europejskiej. Sojusz skupia publicznych i prywatnych interesariuszy z łańcucha wartości tworzyw sztucznych, wśród których są przedstawiciele przemysłu, tacy jak wprowadzający towary w opakowaniach na rynek, recyklerzy, producenci surowców czy przedstawiciele podmiotów zbierających odpady i sortowni.
20 września 2019 r. sojusz Circular Plastics Alliance przyjął deklarację dotyczącą zwiększenia ilości tworzyw sztucznych pochodzących z recyklingu w Europie. Deklaracja stanowi, że do 2025 r. 10 mln ton tworzyw sztucznych pochodzących z recyklingu znajdzie się w nowych wyrobach z tworzyw sztucznych wyprodukowanych na terenie UE. Jak przypomina Robert Szyman, cel ten wymaga realizacji takich działań, jak inwestycje w różne technologie recyklingu włączając recykling chemiczny, wprowadzenie skutecznej selekcji odpadów z tworzyw sztucznych w całej UE czy zwiększenie przydatności do recyklingu produktów z tworzyw sztucznych (ekoprojektowanie). Niezbędna jest również poprawa sortowania odpadów tworzyw sztucznych. To wymaga inwestycji w R&D i infrastrukturę zarządzania odpadami, a także odpowiedniego sortowania opakowań wielowarstwowych i elastycznych, np. folii.
W związku z powyższymi wyzwaniami, w ramach Circular Plastics Alliance powołano grupy robocze w celu zniesienia poszczególnych barier na drodze do osiągnięcia 10 mln ton wykorzystania recyklatów. Grupy te zajmują się pięcioma tematami, które uznano za priorytetowe: zbieraniem i sortowaniem odpadów z tworzyw sztucznych, projektowaniem produktów pod kątem recyklingu, zawartością tworzyw sztucznych pochodzących z recyklingu w produktach, badaniami i rozwojem oraz inwestycjami, w tym recyklingiem chemicznym, monitorowaniem tworzyw sztucznych pochodzących z recyklingu sprzedawanych w UE.
Osiągnięcie zakładanego poziomu użycia recyklatów w nowych wyrobach nie zależy jednak tylko od interesariuszy CPA. Szczególnym problemem może być osiągnięcie tego celu w zakresie pakowania żywności. Zgodnie z wymogiem EFSA, 95% materiału użytego w tworzywie pochodzącym z recyklingu zatwierdzonym do kontaktu z żywnością musi pochodzić ze źródła mającego kontakt z żywnością. Ale, jak wskazują eksperci ICIS, w przypadku opakowań do żywności brakuje wystarczających ilości odpowiednich jakościowo strumieni odpadów.
Zdaniem CPA, aby skutecznie zwiększyć poziomy recyklatu w opakowaniach należy przede wszystkim usprawnić system zbiórki i selekcji odpadów w celu uzyskania jak najczystszych strumieni odpadów. Aby uzyskiwać surowiec najwyższej jakości trzeba rozwijać technologie recyklingu mechanicznego i chemicznego. Istotna jest również harmonizacja istniejących systemów certyfikacji przetwórców materiałów polimerowych w Europie.
[1] https://www.recycling-magazine.com/2020/07/27/eu-plastic-tax-a-danger-for-eu-single-market-recovery/
[3] Działania na rzecz ograniczenia powstawania odpadów z tworzyw sztucznych i ich skutecznego zagospodarowania w Polsce: https://www.nik.gov.pl/plik/id,23272,vp,25980.pdf
Czytaj więcej:
